Theory
આખું internet ટકી કઈ રીતે રહે છે?
Internet દરેક દેશમાં ફેલાયેલાં અબજો સાધનો જોડે છે, જેમને હજારો જુદી જુદી કંપનીઓ અને સરકારો ચલાવે છે, છતાં તમારો સંદેશો એમાંના કોઈ પણ સુધી પહોંચી જાય છે. કઈ રીતે? એની ઉપર દેખરેખ રાખતું કોઈ મુખ્ય computer છે જ નહીં. એને બદલે internet સંમતિ થી ચાલે છે: સ્વતંત્ર networks બધાં એક જ નિયમો પાળે છે જેથી એ સાથે મળીને કામ કરી શકે.
Intranet એ જ હોશિયાર ટેક્નોલોજી ફરી વાપરે છે, પણ ખાનગી હદની અંદર. આ પાઠ જુએ છે કે એ બંને કઈ રીતે ગોઠવાયેલાં છે, એટલે કે એમની રચના, કારણ કે રચના સમજવાથી networks નું મોટા ભાગનું વર્તન સમજાઈ જાય છે.
Theory
Internet કઈ રીતે કામ કરે છે
Internet એ networks નું network છે: અસંખ્ય અલગ networks, જેમને internet service providers (ISPs), કંપનીઓ અને યુનિવર્સિટીઓ ચલાવે છે, અને એ બધાં એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. અગત્યની વાત એ કે કોઈ એક સંસ્થા એની માલિકી કે એના પર કાબૂ ધરાવતી નથી.
એને ટકાવી રાખતી વસ્તુ છે TCP/IP નામનો સહિયારો protocol નો સમૂહ, એટલે કે એવી સહિયારી ભાષા જે દરેક જોડાયેલું network બોલવા સંમત થાય છે, જેથી એક network નો data બીજું કોઈ પણ network સમજી શકે. લાંબા અંતરનો વહેવાર ઊંચી ક્ષમતાવાળા backbone પરથી વહે છે, અને ISPs સામાન્ય વપરાશકારોને એ backbone સાથે જોડે છે. એ client-server ના નમૂના પર ચાલે છે: servers લખાણ તથા સેવાઓ રાખે છે, અને clients (તમારાં સાધનો) એ માંગે છે. કેન્દ્રીય કાબૂ નહીં પણ TCP/IP પરની સંમતિ જ એનું રહસ્ય છે.
Theory
Intranet કઈ રીતે કામ કરે છે
Intranet એ કોઈ એક સંસ્થાનું ખાનગી network છે, અને સુઘડ વાત આ છે: એ internet જેવી એ જ ટેક્નોલોજી થી બંધાયેલું હોય છે, એટલે કે TCP/IP, web servers અને browsers, જેથી કર્મચારીઓ કે વિદ્યાર્થીઓ એને બરાબર એ જ રીતે વાપરે જેમ એ web વાપરે છે.
ફેર છે હદ નો. Intranet ફક્ત અધિકૃત વપરાશકારો પૂરતું મર્યાદિત હોય છે અને એને જાહેર internet થી firewall અલગ પાડે છે, એટલે કે એવી દીવાલ જે અંદર અને બહાર શું જઈ શકે એના પર કાબૂ રાખે છે અને અંદરનાં સાધનોને ખાનગી રાખે છે. સંસ્થા ભરોસાપાત્ર બહારના ભાગીદારોને intranet ની મર્યાદિત પહોંચ પણ આપી શકે છે, જેને extranet કહે છે. એટલે intranet એટલે 'web જ, પણ અંદરનું અને સુરક્ષિત'.
At a glance
| બાબત | Internet | Intranet |
|---|---|---|
| વ્યાપ | જગતવ્યાપી, જાહેર | ખાનગી, એક જ સંસ્થાનું |
| માલિકી | કોઈ એક માલિક નહીં; એકબીજા સાથે જોડાયેલાં ઘણાં networks | સંસ્થાની માલિકીનું અને એના કાબૂ હેઠળનું |
| પહોંચ | કોઈ પણ માટે ખુલ્લું | ફક્ત અધિકૃત સભ્યો પૂરતું મર્યાદિત |
| ટેક્નોલોજી | TCP/IP, web servers, browsers | એ જ TCP/IP અને web ની ટેક્નોલોજી |
| હદ | કોઈ નહીં; એ પોતે જ ખુલ્લું network છે | Firewall એને internet થી અલગ પાડે છે |
Formula
એક સહિયારી ભાષા, એક ચોકી કરાયેલી હદ
બે વિચારો આ મુદ્દાને સમાવી લે છે. પહેલો, TCP/IP એ સહિયારી ભાષા છે જે સ્વતંત્ર networks ની આખી દુનિયાને એક જ internet તરીકે કામ કરવા દે છે, અને એને ચલાવતી વસ્તુ કેન્દ્રીય માલિકી નહીં પણ protocol પરની સંમતિ છે.
બીજો, intranet એટલે એ જ ટેક્નોલોજી firewall ની પાછળ: firewall એ ચોકી કરાયેલો દરવાજો છે જે ખાનગી network ને ખાનગી રાખે છે અને છતાં એને અંદરોઅંદર web નાં ઓજારોની બધી સગવડ વાપરવા દે છે. બહાર તરફ સહિયારી ભાષા, અંદર તરફ ચોકી કરાયેલી હદ.
Quiz
કોઈ એક સંસ્થાની માલિકી કે કાબૂ વગર પણ જગતવ્યાપી internet કઈ રીતે ચાલી શકે છે એનું સૌથી સારું સ્પષ્ટીકરણ કયું?
- કોઈ ગુપ્ત કેન્દ્રીય supercomputer બધું માર્ગે ચડાવે છે
- બધાં સ્વતંત્ર networks સહિયારો protocol નો સમૂહ (TCP/IP) વાપરવા સંમત થાય છે, જેથી એ એકબીજા સાથે કામ કરી શકે
- દરેક સાધનની માલિકી એક જ કંપનીની છે
- Internet ખરેખર તો એક જ મોટું LAN છે
Show the answer
બધાં સ્વતંત્ર networks સહિયારો protocol નો સમૂહ (TCP/IP) વાપરવા સંમત થાય છે, જેથી એ એકબીજા સાથે કામ કરી શકે
Internet સહિયારી સંમતિથી ચાલે છે: અસંખ્ય સ્વતંત્ર networks બધાં સહિયારો TCP/IP નો protocol નો સમૂહ વાપરે છે, જેથી કોઈ પણ એક network નો data બીજું કોઈ પણ network સમજી શકે અને લઈ જઈ શકે, અને એના માટે કોઈ કેન્દ્રીય માલિકની જરૂર પડતી નથી. વિકલ્પ A એક દંતકથા છે: internet ને દોરતું કોઈ ગુપ્ત કેન્દ્રીય supercomputer છે જ નહીં; કાબૂ વહેંચાયેલો છે. વિકલ્પ C ખોટો છે: networks અને સાધનોની માલિકી દુનિયાભરના ઘણા જુદા જુદા પક્ષોની છે (ISPs, કંપનીઓ, વ્યક્તિઓ), અને એટલા માટે જ એમને જોડનારી વસ્તુ સહિયારી માલિકી નહીં પણ સહિયારો protocol છે. વિકલ્પ D કદ બાબતે ખોટો છે: internet એ ઘણાં networks માંથી બનેલું જગતવ્યાપી WAN છે, એક જ Local Area Network નહીં. મુખ્ય સૂઝ આ છે: એકબીજા સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા સહિયારી ભાષા (TCP/IP) માંથી આવે છે, કેન્દ્રીય કાબૂમાંથી નહીં.
Think first
કોઈ કેન્દ્રીય માલિક ન હોવો એ નબળાઈ નહીં પણ તાકાત કેમ છે?
Internet પર કોઈનો કાબૂ નથી એ સાંભળવામાં જોખમી લાગે છે. તો એ વિકેન્દ્રીકરણ ખરેખર સારું કેમ છે? વિચારીને પછી tap કરો.
Show the answer
કારણ કે વિકેન્દ્રીકરણ internet ને ટકાઉ, વિસ્તારી શકાય એવું અને બંધ કરવું અઘરું બનાવે છે, અને એ બધું એટલા માટે કે એવું કોઈ એક બિંદુ છે જ નહીં જેના પર બધું આધાર રાખતું હોય. ટકાઉપણું: કોઈ એક network, cable કે router બગડે, તો વહેવાર બીજા રસ્તે વળી જાય છે, કારણ કે કોઈ એક કેન્દ્ર બધું ઊંચકતું નથી; ખરેખર તો internet ને એ રીતે જ ઘડાયું હતું કે ભાગ નુકસાન પામે તોય એ ચાલતું રહે. એની સામે કેન્દ્રીય માલિકીવાળા network ને એકમાત્ર નબળી કડી હોત, અને એકમાત્ર નિશાન પણ. વિસ્તાર: કોઈ પણ પોતાનું network જોડીને અને TCP/IP બોલવા સંમત થઈને એમાં ભળી શકે છે, એટલે કોઈ કેન્દ્રીય સત્તાની મંજૂરી લીધા વગર કે એને ફરી ગોઠવ્યા વગર જ internet અબજો સાધનો સુધી વધ્યું છે, અને એ વૃદ્ધિ માટે કોઈની રજા લેવી પડતી નથી. સ્વતંત્રતા અને નાવીન્ય: એના પર કોઈ દરવાન કાબૂ રાખતો ન હોવાથી નવી સેવાઓ અને નવા વિચારો કોઈ માલિકની પરવાનગી માંગ્યા વગર જ ઊભા થઈ શકે છે, અને એટલા માટે જ web, streaming અને અસંખ્ય apps જન્મી શક્યાં. સામે પક્ષે એ પણ ખરું કે વિકેન્દ્રીકરણ internet ને સલામત રાખવું અને એકસરખી રીતે સંભાળવું અઘરું બનાવે છે, પણ જે કેન્દ્રીય માલિકનો અભાવ એ પડકારો ઊભા કરે છે એ જ અભાવ network ને મજબૂત, ખુલ્લું અને પ્રચંડ પ્રમાણમાં વિસ્તારી શકાય એવું બનાવે છે. સહિયારા નિયમો વત્તા કેન્દ્રીય માલિકનો અભાવ મળીને એવી પદ્ધતિ બને છે જે નિષ્ફળતામાંથી બચી જાય છે અને વૃદ્ધિને આવકારે છે. વિકેન્દ્રીકરણ મારફતે મળતું ટકાઉપણું જ internet ની પાયાની તાકાત છે.
Summary
Key takeaways
- Internet એ કોઈ એક માલિક વગરનું વિકેન્દ્રિત networks નું network છે; સ્વતંત્ર networks એકબીજા સાથે જોડાય છે અને સહકાર કરે છે.
- એ એટલા માટે ચાલે છે કે એ બધાં સહિયારો protocol નો સમૂહ, એટલે TCP/IP, બોલે છે, જે એકબીજા સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા આપતી સહિયારી ભાષા છે.
- ઊંચી ક્ષમતાવાળું backbone લાંબા અંતરનો વહેવાર ઊંચકે છે; ISPs વપરાશકારોને જોડે છે; અને એ client-server ના નમૂના પર ચાલે છે.
- Intranet એ કોઈ એક સંસ્થાનું ખાનગી network છે, જે internet જેવી એ જ ટેક્નોલોજી (TCP/IP, web servers, browsers) થી બંધાયેલું હોય છે.
- Intranet ફક્ત અધિકૃત વપરાશકારો પૂરતું મર્યાદિત હોય છે અને એને જાહેર internet થી firewall અલગ પાડે છે; extranet ભરોસાપાત્ર ભાગીદારોને મર્યાદિત પહોંચ આપે છે.
- વિકેન્દ્રીકરણ internet ને ટકાઉ (નિષ્ફળતાની આસપાસ રસ્તો બદલી લે), વિસ્તારી શકાય એવું અને ખુલ્લું બનાવે છે.
- યાદ રાખવાની કડી: internet એટલે સહિયારી ભાષા (TCP/IP) અને કોઈ માલિક નહીં; intranet એટલે એ જ ટેક્નોલોજી firewall ની પાછળ.