Theory
ફક્ત data નહીં, વિચારોની ચોરી
બધા cyber ગુના પૈસા ચોરતા નથી કે systems માં ઘૂસતા નથી. એક મોટો વર્ગ કોઈના સર્જનાત્મક કે શોધક કામ નું મૂલ્ય ચોરે છે, એટલે કે એની બૌદ્ધિક સંપદા. Software ની નકલ કરવી, કોઈનો code કે content પરવાનગી વગર વાપરવો, brand નો દુરુપયોગ કરવો, આ બધા ગુના જ છે, અને computers એમને મોટા પાયે કરવાનું સહેલું બનાવી દે છે.
આ પાઠ બૌદ્ધિક સંપદાના હક (IPR) ના ભંગ આવરી લે છે: software piracy, copyright નો ભંગ, trademark નો ભંગ, source code ની ચોરી અને patent નો ભંગ. Software કે online વ્યવસાય બનાવનાર દરેક માટે આ જાણવું જરૂરી છે, બીજાના હકનું માન રાખવા માટે પણ અને પોતાના હકનું રક્ષણ કરવા માટે પણ.
At a glance
| ગુનો | એ શું છે |
|---|---|
| Software piracy | Software ની અનધિકૃત નકલ, વહેંચણી કે વપરાશ |
| Copyright નો ભંગ | Copyright વાળી કૃતિઓ (code, સંગીત, લખાણ, ચિત્રો) પરવાનગી વગર વાપરવી |
| Trademark નો ભંગ | કોઈ brand ના નામ, logo કે નિશાનનો દુરુપયોગ |
| Source code ની ચોરી | કોઈ program નો source code ચોરવો |
| Patent નો ભંગ | Patent વાળી શોધ કે પ્રક્રિયા અધિકાર વગર વાપરવી |
Theory
IPR નું કુટુંબ
બૌદ્ધિક સંપદાના હક મનનાં સર્જનોનું રક્ષણ કરે છે, અને જુદાં સર્જનો માટે જુદા હક હોય છે. Copyright સર્જનાત્મક કૃતિઓનું રક્ષણ કરે છે (code, સંગીત, લખાણ, ચિત્રો), એટલે એમને પરવાનગી વગર વાપરવી એ copyright નો ભંગ છે, અને software piracy (software ની ગેરકાયદે નકલ કે વપરાશ) એનું સામાન્ય સ્વરૂપ છે. Trademarks brand ને ઓળખાવતી નિશાનીઓનું રક્ષણ કરે છે (નામ, logos), એટલે trademark નો ભંગ brand ના નિશાનનો દુરુપયોગ કરે છે. Patents શોધો અને પ્રક્રિયાઓનું રક્ષણ કરે છે, એટલે patent નો ભંગ patent વાળી શોધને અધિકાર વગર વાપરે છે.
Computer source code ની ચોરી, એટલે કે કોઈ program નો ખરો source ચોરવો, ખાસ કરીને ભારે નુકસાનકારક IPR ગુનો છે, કારણ કે source code ઘણી વાર કંપનીની સૌથી મુખ્ય મૂડી હોય છે. આ બધા કોઈએ સર્જેલા કે શોધેલા કામનું મૂલ્ય લઈ લે છે, એના પૈસા ચૂકવ્યા વગર કે એને વાપરવાની પરવાનગી લીધા વગર.
Quiz
પૈસા લઈને વેચાતા software ની પરવાનગી વગર ગેરકાયદે નકલ કરીને વહેંચવું એ કયા cyber ગુનાનો દાખલો છે?
- એક denial-of-service હુમલો
- Software piracy, એટલે કે બૌદ્ધિક સંપદાના હક (copyright) નો ભંગ
- Email spoofing
- ફક્ત trademark નો ભંગ, copyright સાથે એનો સંબંધ નથી
Show the answer
Software piracy, એટલે કે બૌદ્ધિક સંપદાના હક (copyright) નો ભંગ
પરવાનગી વગર software ની ગેરકાયદે નકલ કરીને વહેંચવું એટલે software piracy, જે બૌદ્ધિક સંપદાના હકનો ભંગ છે (ખાસ કરીને copyright નો, જે software નું રક્ષણ કરે છે). વિકલ્પ A, એટલે કે denial of service, એવો ટેક્નિકલ હુમલો છે જે system પર ભરાવો કરી દે છે, અને software ની નકલ સાથે એનો સંબંધ નથી. વિકલ્પ C, એટલે કે email spoofing, મોકલનારનું સરનામું નકલી બનાવે છે, એનો પણ સંબંધ નથી. વિકલ્પ D ખોટો છે: piracy મુખ્યત્વે copyright નો ભંગ છે (રક્ષિત software ની નકલ), trademark નો પ્રશ્ન નહીં (જે brand ના નામ અને logos ને લગતો છે). Software piracy સર્જકોના કામનું મૂલ્ય ચોરી લે છે, કારણ કે એ અધિકાર વગર એને વાપરે છે કે વહેંચે છે.
Think first
બૌદ્ધિક સંપદાને કાનૂની રક્ષણ મળવું જ કેમ જોઈએ?
વિચારો અને software ની અસંખ્ય નકલો મફતમાં થઈ શકે છે. તો પણ એની નકલ કરવાને ગુનો કેમ ગણવો? વિચારીને પછી tap કરો.
Show the answer
કારણ કે બૌદ્ધિક કૃતિઓ સર્જવામાં, એટલે કે software, સંગીત કે શોધો બનાવવામાં, પ્રચંડ મહેનત, સમય અને રોકાણ જાય છે, પણ એની નકલ કરવામાં લગભગ કશું જ ખર્ચાતું નથી. એટલે કાનૂની રક્ષણ વગર સર્જકો પોતાના કામમાંથી કમાઈ જ ન શકે અને એમને એ બનાવવાનું બહુ કારણ ન રહે, જેનું નુકસાન બધાને થાય.
Software નો વિચાર કરો. સારો program લખવામાં કોઈ ટીમનાં કુશળ મહેનતનાં વર્ષો અને મોટું રોકાણ જાય. છતાં એ એક વાર બની ગયા પછી કોઈ પણ એની આબેહૂબ નકલ સેકંડોમાં, મફતમાં કરી શકે. એ નકલની છૂટ હોય તો સર્જકો પોતાનું software વેચી જ ન શકે (જે મફતમાં નકલ થઈ શકે એ કોણ ખરીદે?), એટલે એ પોતાનો ખર્ચ પણ ન કાઢી શકે કે રોજી ન રળી શકે, અને સમજદાર માણસો તથા કંપનીઓ software, સંગીત, ફિલ્મો, દવાઓ અને શોધો બનાવવામાં રોકાણ કરવાનું જ બંધ કરી દે, કારણ કે એમાં કદી નફો જ ન થાય. બૌદ્ધિક સંપદા જે સર્જનશીલતા અને નાવીન્યનો ધોધ શક્ય બનાવે છે, એ સમાજ ગુમાવી બેસે.
બૌદ્ધિક સંપદાના હક આનો ઉકેલ આપે છે: એ સર્જકોને અમુક સમય માટે પોતાના કામ પર કાબૂ રાખવાનો અને એમાંથી કમાવાનો વિશિષ્ટ અધિકાર આપે છે (સર્જનાત્મક કૃતિઓ માટે copyright, શોધો માટે patents, brand ની ઓળખ માટે trademarks), જેથી એ ખરેખર વળતર મેળવી શકે. એનાથી એમને સર્જન ચાલુ રાખવાનું અને પોતાનું કામ સંતાડવાને બદલે જાહેરમાં વહેંચવાનું કારણ મળે છે.
Piracy અને ભંગ જેવા ગુના આ આખી ગોઠવણને નબળી પાડે છે: એ પૈસા ચૂકવ્યા વગર કામનું મૂલ્ય લઈ લે છે, સર્જકોને એમનું વળતર છીનવી લે છે, અને સમય જતાં એ જ સર્જનને નિરુત્સાહ કરે છે જેનો લાભ બધાને મળે છે.
એટલે IPR નું રક્ષણ વિચારો પર અંકુશ મૂકવા ખાતર નથી; એ એવો સોદો છે જે સર્જકોને એટલું વળતર આપે કે નાવીન્યનો પ્રવાહ ચાલુ રહે, અને છેવટે (રક્ષણનો સમય પૂરો થાય ત્યારે) એ કૃતિ બધા માટે જાહેર માલિકીમાં આવી જાય. એટલે જ એનો ભંગ ખરા ભોગ બનનારા વાળો ખરો ગુનો ગણાય છે. સર્જકોનું વળતર સાચવવું, એ જ સર્જનશીલતા અને નાવીન્યને જીવતાં રાખે છે.
Summary
Key takeaways
- ઘણા cyber ગુના બૌદ્ધિક સંપદાના હક (IPR) નો ભંગ કરે છે અને સર્જનાત્મક કે શોધક કામનું મૂલ્ય ચોરી લે છે.
- Software piracy એટલે software ની અનધિકૃત નકલ, વહેંચણી કે વપરાશ.
- Copyright નો ભંગ એટલે copyright વાળી કૃતિઓ (code, સંગીત, લખાણ, ચિત્રો) પરવાનગી વગર વાપરવી.
- Trademark નો ભંગ brand ના નામ, logo કે નિશાનનો દુરુપયોગ કરે છે; patent નો ભંગ patent વાળી શોધ અધિકાર વગર વાપરે છે.
- Computer source code ની ચોરી program નો source ચોરે છે, જે ઘણી વાર કંપનીની સૌથી મુખ્ય મૂડી હોય છે.
- IPR (copyright, trademark, patent) એટલા માટે છે કે કૃતિ સર્જવામાં મહેનત જાય છે પણ નકલ મફત છે, એટલે રક્ષણ સર્જનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
- યાદ રાખવાની કડી: piracy, copyright, trademark, source code ની ચોરી અને patent, આ બધા કોઈના રક્ષિત બૌદ્ધિક કામની ચોરી કરે છે.