Theory
તાપી નદીના કિનારે એક લટાર
કલ્પો કે તમે સુરતમાં તાપી નદીના કિનારે ચાલી રહ્યા છો. તમને ઠંડો પવન લાગે છે, વહેતું પાણી દેખાય છે, તમે ભીની જમીન પર પગ મૂકો છો, અને નજીકનાં વૃક્ષોમાં માળા બાંધતાં પક્ષીઓ જુઓ છો. તમારા smartphone માં પણ પૃથ્વીમાંથી કાઢેલી સામગ્રી છે. તમારી આસપાસનાં આ બધાં તત્ત્વો ફક્ત અલગ અલગ વસ્તુઓ નથી. એ એક વિશાળ કાર્યરત system ના પરસ્પર જોડાયેલા ભાગો છે. જો તમે 1 વસ્તુ બદલો, તો એની બાકીના પર શું અસર થાય?
Theory
Smartphone ના Ecosystem ની સરખામણી
તમારી આસપાસના પરિવેશને એક પૂરેપૂરા જોડાયેલા smartphone ના ecosystem જેવો વિચારો. પડદો અને processor જેવા hardware ના ઘટકોને કામ કરવા software ની સૂચનાઓ જોઈએ, અને બંનેને વીજળી જોઈએ. જો battery વધુ ગરમ થાય, તો software ધીમું પડે છે, અને પડદો કોરો થઈ જાય છે. એ જ રીતે, કુદરતી દુનિયા એક જટિલ network છે જ્યાં હવા, પાણી, જમીન, અને સજીવો પરસ્પર આધારિત modules તરીકે કામ કરે છે જેમણે સાથે મળીને બરાબર કામ કરવું પડે.
Theory
વિચાર, ઔપચારિક રીતે
તમારી university ની પરીક્ષાઓમાં, તમારે એની સચોટ વ્યાખ્યા આપવી જોઈએ. પર્યાવરણ શબ્દ એટલે એક સજીવને ઘેરી વળતી અને એને અસર કરતી બધી સજીવ (જૈવિક) અને નિર્જીવ (અજૈવિક) સ્થિતિઓ, પ્રભાવો, અને બળોનો સરવાળો. ફ્રેન્ચ શબ્દ environner, જેનો અર્થ ઘેરી વળવું કે આસપાસ રહેવું થાય છે, એમાંથી ઊતરી આવેલો આ શબ્દ અસ્તિત્વ માટે હવા, પાણી, ખોરાક, અને જમીન આપતી સંપૂર્ણ જીવન આધારની system દર્શાવે છે.
At a glance
Table 1: આપણા પર્યાવરણનાં 4 મુખ્ય આવરણો અને ઘટકો
| આવરણ | ઘટકનો પ્રકાર | વર્ણન | તાપી કિનારે ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| શિલાવરણ | અજૈવિક | જમીન અને ખડકો સહિત પૃથ્વીનું ઘન બહારનું પડ | તમારા પગ નીચેનો રેતાળ નદીકિનારો |
| જળાવરણ | અજૈવિક | ગ્રહ પરનાં બધાં પ્રવાહી અને થીજેલાં જળાશયો | તાપી નદીનું વહેતું પાણી |
| વાતાવરણ | અજૈવિક | પૃથ્વીને ઘેરી વળતું વાયુઓનું રક્ષણાત્મક આવરણ | તમારા ચહેરા પર લાગતો ઠંડો પવન |
| જીવાવરણ | જૈવિક | વૈશ્વિક ક્ષેત્ર જ્યાં બધા સજીવો રહે છે અને પરસ્પર ક્રિયા કરે છે | માળા બાંધતાં પક્ષીઓ અને નદીકિનારાના છોડ |
Think first
પર્યાવરણના પરસ્પર જોડાણનું વિશ્લેષણ
ચાલો કારણ અને અસરની સાંકળ ટ્રેસ કરીએ. ધારો કે નજીકનું એક કારખાનું રાસાયણિક કચરો સીધો તાપી નદીમાં ઠાલવે છે. વિભાજન જોવા tap કરતાં પહેલાં મનમાં વિચારો કે આ 1 જ ઘટના ચારેય આવરણો પર કેવી અસર કરે છે.
Show the answer
System ઘટકોમાં આ રીતે પ્રતિભાવ આપે છે:
- જળાવરણ: નદીનું પાણી ઝેરી થાય છે, ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટે છે.
- જીવાવરણ: પ્રદૂષણને કારણે માછલી અને નદીકિનારાના છોડ મરી જાય છે.
- શિલાવરણ: ઝેરી પાણી નદીકિનારાની જમીનમાં ઊતરે છે, ભૂગર્ભ જળ દૂષિત કરે છે.
- વાતાવરણ: રસાયણોના બાષ્પીભવનથી દુર્ગંધ અને હાનિકારક વાયુઓ છૂટી શકે છે.
દરેક ઘટક ઊંડે જોડાયેલો છે!
Quiz
જો પરીક્ષાનો પ્રશ્ન તમને 'અળસિયાં ધરાવતી નદીકિનારાની જમીન' વર્ગીકૃત કરવાનું કહે, તો એ કઈ શ્રેણી સૌથી સારી રીતે વર્ણવે છે?
- ફક્ત અજૈવિક ઘટક
- ફક્ત જૈવિક ઘટક
- અજૈવિક અને જૈવિક બંને તત્ત્વોની પરસ્પર ક્રિયા
- કોઈ પણ આવરણ નહીં
Show the answer
અજૈવિક અને જૈવિક બંને તત્ત્વોની પરસ્પર ક્રિયા
જમીન પોતે એક અજૈવિક તત્ત્વ છે (શિલાવરણ), પણ અળસિયાં જૈવિક તત્ત્વો છે (જીવાવરણ). નદીકિનારાનું પર્યાવરણ એક સક્રિય પરસ્પર ક્રિયાનું ક્ષેત્ર છે જ્યાં આ ઘટકો મળે છે અને એકબીજાને અસર કરે છે.
Watch out
પાઠ્યપુસ્તકની વ્યાખ્યાનો ફાંદો
ઘણા students પર્યાવરણ એટલે ખાલી આપણી આસપાસનું બધું એમ લખીને marks ગુમાવે છે. પરીક્ષકો ચોક્કસ engineering અને વૈજ્ઞાનિક શબ્દો શોધે છે. પૂરા marks મેળવવા હંમેશા જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકોના બેવડા વિભાજનનો ઉલ્લેખ કરો, અને 4 સ્પષ્ટ આવરણો ગણાવો: શિલાવરણ, જળાવરણ, વાતાવરણ, અને જીવાવરણ.
Quiz
નીચેનામાંથી કયું પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકનું ઉદાહરણ છે?
- પડેલા લાકડાનું વિઘટન કરતી ફૂગ
- નર્મદા નદીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન
- રસ્તાની બાજુએ આવેલાં વડનાં ઝાડ
- ગુજરાતના ભેજવાળા પ્રદેશોમાં આવતાં યાયાવર પક્ષીઓ
Show the answer
નર્મદા નદીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન
ઓગળેલો ઓક્સિજન એક નિર્જીવ રાસાયણિક તત્ત્વ છે, જે એને સંપૂર્ણપણે અજૈવિક બનાવે છે. ફૂગ, વડનાં ઝાડ, અને પક્ષીઓ બધા સજીવો છે, જે જૈવિક ઘટકો છે.
Theory
BCA સાથે જોડાણ: Tech અને E-Waste
Computer applications ની degree માં આ કેમ ભણવું? જૂનાં keyboards થી માંડીને laptops સુધીનું તમારું ફેંકી દીધેલું hardware electronic કચરો (e-waste) ઊભો કરે છે. જો બરાબર recycle ન થાય, તો સીસા જેવી ઝેરી ભારે ધાતુઓ circuit boards માંથી શિલાવરણ અને જળાવરણમાં ઊતરે છે, જે સીધું જીવાવરણને નુકસાન કરે છે. તમારા આવનારા BCA206-03 ના course માં, તમે જોશો કે ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણની જાળવણી ક્યાં મળે છે.
Summary
Key takeaways
- પર્યાવરણ એ એક સજીવને ઘેરી વળતી સંપૂર્ણ જીવન આધારની system છે.
- એ સજીવ જૈવિક ઘટકો અને નિર્જીવ અજૈવિક ઘટકોથી બનેલું છે.
- મુખ્ય માળખું 4 મુખ્ય આવરણોમાં વહેંચાયેલું છે: શિલાવરણ, જળાવરણ, વાતાવરણ, અને જીવાવરણ.
- બધા ઘટકો એક પરસ્પર જોડાયેલી system બનાવે છે જ્યાં 1 માં ફેરફાર બીજાને બદલે છે.
- BCA ના students એ electronic કચરા જેવી IT ની અસરો સંભાળવા આ સમજવું જ પડે.
- યાદ રાખો: આવરણો જોડાય, systems પ્રતિભાવ આપે!