Theory
પ્રાચીન નદી પાસે પ્લાસ્ટિકની બોટલ
જ્યારે તમે સુરતમાં તાપી નદીના કિનારે ચાલો છો, ત્યારે તમને 400 વર્ષ જૂના વડના ઝાડ પાસેથી તરતી ફેંકી દીધેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલ દેખાઈ શકે. વૃક્ષ નદીના કુદરતી પ્રવાહ સાથે અનુકૂળ થઈને ઊગ્યું. બોટલ, બીજી બાજુ, દર્શાવે છે કે માણસો પોતાની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પ્રમાણે ભૂમિદૃશ્ય કેવી રીતે ફરીથી લખે છે. હજારો વર્ષ સુધી, માણસો ખાલી કુદરતની મર્યાદામાં જીવ્યા. આજે, આપણે પર્યાવરણને વિશાળ પાયે બદલીએ છીએ. આ સંબંધ સંપૂર્ણ શરણાગતિમાંથી પ્રભુત્વવાળા નિયંત્રણમાં કેવી રીતે બદલાયો?
Theory
Smartphone નો વપરાશકાર સામે App નો Developer
શરૂઆતના માણસોને ફક્ત વાંચી શકાય એવી smartphone ની app વાપરતા કોઈક જેવા વિચારો. તમે app નાં પહેલેથી નક્કી કરેલાં menus માં ફરી શકો, પણ એ કેવી રીતે કામ કરે છે એ બદલી ન શકો. તમે software સાથે અનુકૂળ થાઓ છો. આધુનિક માણસો, જોકે, root ની પહોંચવાળા developers ની જેમ વર્તે છે. આપણે આપણી આસપાસનો source code બદલીએ છીએ: જંગલો સાફ કરીએ છીએ, બંધ બાંધીએ છીએ, અને કચરો ઠાલવીએ છીએ. પણ જ્યારે આપણે code તોડીએ છીએ, ત્યારે આખી system માં ખામી આવે છે અને એ આપણા પર જ પડી ભાંગે છે.
Theory
ગતિશીલ બે તરફી બંધન
તમારી university ની પરીક્ષાઓમાં, તમારે માણસ અને પર્યાવરણના સંબંધ ને એક બદલાતા ઐતિહાસિક પટ તરીકે વર્ણવવો પડે. એ પર્યાવરણીય નિર્ધારણવાદ, જ્યાં કુદરત માણસની જીવનશૈલી, પસંદગીઓ, અને અસ્તિત્વ નક્કી કરતી હતી, ત્યાંથી બદલાઈને સંભાવનાવાદ સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં માણસની ટેકનોલોજી તકો ઊભી કરવા કુદરતને બદલે છે. આજે, આ સંબંધ એક સક્રિય પ્રતિભાવનું ચક્ર છે જ્યાં માણસની ક્રિયાઓ પર્યાવરણની પ્રતિક્રિયાઓ પેદા કરે છે જે આપણા પોતાના અસ્તિત્વને જ ધમકી આપે છે.
At a glance
Table 1: પર્યાવરણ સાથે માણસની પરસ્પર ક્રિયાનો વિકાસ
| ઐતિહાસિક તબક્કો | મુખ્ય તત્ત્વજ્ઞાન | માણસની ક્રિયા | તાપી નદીની સરખામણી |
|---|---|---|---|
| આદિમ યુગ | નિર્ધારણવાદ (કુદરત રાજ કરે) | શૂન્ય છાપ સાથે શિકાર અને એકઠું કરવું | નદીમાંથી સીધું પાણી પીવું, વૃક્ષો નીચે સૂવું |
| કૃષિ યુગ | સહઅસ્તિત્વ (પરસ્પર અનુકૂલન) | નાના પાયે ખેતી અને મોસમી માછીમારી | ખેતરો માટે તાપીનું પાણી વાપરવું, મોસમી પૂરનું માન રાખવું |
| ઔદ્યોગિક યુગ | સંભાવનાવાદ (માણસનું પ્રભુત્વ) | વિશાળ ઔદ્યોગિકીકરણ અને ઊંચી ટેકનોલોજીથી સાધનોનું ખનન | કોંક્રીટના બંધ બાંધવા, રાસાયણિક અને electronic કચરો ઠાલવવો |
Think first
માનવજન્ય અસર ટ્રેસ કરવી
ચાલો એક પરીક્ષા જેવો પ્રશ્ન જોઈએ: જ્યારે એક શહેર તાપી નદીના કિનારે વિશાળ કોંક્રીટની પાળ બાંધે ત્યારે કારણ અને અસરની સાંકળ ટ્રેસ કરો. Tap કરતાં પહેલાં પરિણામોનું મનમાં વિશ્લેષણ કરવાનો પ્રયાસ કરો.
Show the answer
અહીં systems નું વિભાજન છે:
- માણસની પસંદગી: સ્થાનિક પૂર અટકાવવા કોંક્રીટના બ્લોક બંધાય છે.
- પર્યાવરણમાં ખલેલ: કુદરતી પાણીનું શિલાવરણમાં ઊતરવું અટકે છે, ભૂગર્ભ જળનું સ્તર ઘટે છે.
- જીવાવરણ પર અસર: પક્ષીઓ માટે નદીકિનારાના કાદવમાં માળા બાંધવાનાં ક્ષેત્રો નાશ પામે છે.
- ગતિશીલ પ્રતિભાવ: નીચેવાસના વિસ્તારોમાં તીવ્ર, અણધાર્યાં પૂર આવે છે કારણ કે પાણી કુદરતી રીતે ફેલાઈ શકતું નથી. 1 સમસ્યાનો ઉકેલ મોટી system ની નિષ્ફળતા ઊભી કરે છે.
Quiz
કઈ સંકલ્પના એવું પરિદૃશ્ય વર્ણવે છે જ્યાં શરૂઆતની માણસની જાતિઓ ફક્ત મોસમી વરસાદ અને પ્રાણીઓની અવરજવરના આધારે સ્થળાંતર કરતી હતી?
- સંભાવનાવાદ
- પર્યાવરણીય નિર્ધારણવાદ
- ઔદ્યોગિક શોષણ
- ટેકનોલોજીનું પ્રભુત્વ
Show the answer
પર્યાવરણીય નિર્ધારણવાદ
જ્યારે કુદરત માણસની અવરજવર અને અસ્તિત્વના વ્યૂહ કોઈ પણ માણસના ફેરફાર વગર સંપૂર્ણપણે નક્કી કરે, ત્યારે એને પર્યાવરણીય નિર્ધારણવાદ કહેવાય. સંભાવનાવાદ અને ઔદ્યોગિક યુગમાં માણસો સક્રિય રીતે પોતાનું પર્યાવરણ બદલે છે.
Watch out
1 તરફી અસરની ભૂલ
ઘણા students માણસ અને પર્યાવરણનો સંબંધ એક 1 તરફી રસ્તો છે જ્યાં માણસો ફક્ત કુદરતનો નાશ કરે છે એમ લખીને marks ગુમાવે છે. પરીક્ષકો બે તરફી પ્રતિભાવનું ચક્ર શોધે છે. હંમેશા સમજાવો કે જ્યારે આપણે હવા કે પાણી પ્રદૂષિત કરીએ છીએ, ત્યારે એ બગડેલું પર્યાવરણ આરોગ્યની કટોકટી, સાધનોની અછત, અને આબોહવાની ચરમસીમા દ્વારા આપણને જ નુકસાન કરવા પાછું ફરે છે. એ એક બંધ ચક્રની system છે, 1 તરફી ઢગલો નહીં.
Quiz
નિર્ધારણવાદથી સંભાવનાવાદ તરફનો ફેરફાર મુખ્યત્વે શેના પર આધાર રાખે છે?
- માણસનો જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ
- વૈશ્વિક સૂર્યવિકિરણમાં ફેરફારો
- માણસની ટેકનોલોજી અને ઓજારોનો વિકાસ
- શિલાવરણમાં કુદરતી ફેરફારો
Show the answer
માણસની ટેકનોલોજી અને ઓજારોનો વિકાસ
ટેકનોલોજી અને ઓજારો માણસોને શુદ્ધ પર્યાવરણીય મર્યાદાઓમાંથી છૂટવા દે છે, સંબંધને નિર્ધારણવાદથી સંભાવનાવાદ તરફ લઈ જતાં જ્યાં આપણે આપણી ઇચ્છા પ્રમાણે કુદરત બદલીએ છીએ.
Theory
IT ની છાપ: Server Farms
એક computer applications ના student તરીકે, તમને લાગે કે software સાવ સ્વચ્છ છે. પણ આધુનિક cloud નાં applications વિશાળ વૈશ્વિક server farms પર ચાલે છે. આ data centers ઠંડક માટે અબજો લિટર પાણી અને પુષ્કળ વીજળી વાપરે છે. તમારો code સીધો ભૌતિક પર્યાવરણને અસર કરે છે. શ્રેષ્ઠ કરેલો, સાધનોની રીતે કાર્યક્ષમ code લખવો એ માણસ અને પર્યાવરણનું સમીકરણ સંતુલિત કરવાની આધુનિક રીત છે.
Summary
Key takeaways
- માણસ અને પર્યાવરણનો સંબંધ બે તરફી છે અને ઇતિહાસમાં એનો વિકાસ થયો છે.
- પર્યાવરણીય નિર્ધારણવાદ એટલે એ શરૂઆતના યુગ જ્યારે કુદરત માણસનું જીવન સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરતી હતી.
- સંભાવનાવાદ ટેકનોલોજી સાથે ઊભર્યો, જેણે માણસોને કુદરતી systems બદલવા અને શોષવા સક્ષમ કર્યા.
- આધુનિક વિકાસ તીવ્ર પ્રતિભાવનાં ચક્રો ઊભાં કરે છે જ્યાં પર્યાવરણનું નુકસાન માણસના સમાજને હાનિ કરે છે.
- BCA ના students એ ઓળખવું પડે કે server farms અને e-waste જેવી digital tech આ સંતુલન પર ભારે અસર કરે છે.
- Memory Hook: આપણે આપણું પર્યાવરણ ઘડીએ છીએ, પછી આપણું પર્યાવરણ આપણને ઘડે છે!