Theory
સાપ્તાહિકમાં કબૂલાતો
1925માં ભારતના સૌથી પ્રસિદ્ધ માણસને દર અઠવાડિયે બેસીને, જે કોઈ વાંચી શકે એ રીતે, પોતે કરેલાં સૌથી ખરાબ કામ લખતા કલ્પના કરો: છોકરો હતો ત્યારે છૂપી રીતે માંસ ખાવું, સોનું ચોરવું, જૂઠું બોલવું.
કોઈ મહેલની સ્મૃતિકથા નહીં, વિજયોની યાદી નહીં. એમના ગુજરાતી સામયિક નવજીવન માં સાપ્તાહિક હપતા, જે પછી સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા તરીકે ભેગા થયા.
પુસ્તક શું કહે છે એ પૂછતાં પહેલાં, આ પાઠ વધુ તીક્ષ્ણ પ્રશ્ન પૂછે છે: આ કયા પ્રકારનું પુસ્તક છે? 'સાહિત્યિક સ્વરૂપ તરીકે આત્મકથા' નો એ જ અર્થ છે.
Theory
સ્વરૂપ, વ્યાખ્યાયિત
આત્મકથા એટલે જે વ્યક્તિએ જીવન જીવ્યું એણે જ લખેલી એ જીવનની કથા. એનાં standard લક્ષણો:
- પ્રથમ પુરુષ: જે 'હું' લખે છે એ જ 'હું' જીવ્યો હતો.
- પાછળ વળીને જોવું: મોટી ઉંમરનો સ્વ પાછળ જુએ છે અને નાની ઉંમરના સ્વનું અર્થઘટન કરે છે.
- પસંદગી: કોઈ જીવન એક પુસ્તકમાં સમાતું નથી; શું પસંદ કરાય છે એ હેતુ ઉઘાડે છે.
- પ્રામાણિકતાનો કરાર: વાચક લેખક પર ભરોસો રાખે છે કે એ પોતાના વિશે સાચું કહેશે, જે આ સ્વરૂપની સૌથી અઘરી માંગ છે.
ગાંધીજીનું પુસ્તક ચારેય પૂરાં કરે છે, અને પછી ચૂપચાપ છેલ્લાને વધુ કડક રૂપમાં ફરીથી લખે છે.
At a glance
ચાર પડોશી સ્વરૂપો જેમને અલગ પાડવાનું પરીક્ષાઓ પૂછવાનું પસંદ કરે છે. સત્યના પ્રયોગો પહેલું છે, એક વળાંક સાથે.
| સ્વરૂપ | કોણ લખે છે | શું આવરે છે |
|---|---|---|
| આત્મકથા | વ્યક્તિ પોતે | આખા જીવનનો આકાર, પાછળ વળીને કરેલા અર્થઘટન સાથે |
| જીવનચરિત્ર | બીજું કોઈ | સંશોધન કરીને બહારથી કહેવાયેલું જીવન |
| સ્મૃતિકથા | વ્યક્તિ પોતે | જીવનનો એક ટુકડો કે એક વિષય, આખું નહીં |
| રોજનીશી | વ્યક્તિ પોતે | દિવસે દિવસે નોંધ, પાછળ વળીને જોયા વગર લખાયેલી, સામાન્ય રીતે ખાનગી |
Quiz
મહામાનવ સરદાર (આ વિષયનું Unit 5) સરદાર પટેલનું જીવન કહે છે, જે દિનકર જોષીએ લખ્યું છે. સત્યના પ્રયોગો ગાંધીજીનું જીવન કહે છે, જે ગાંધીજીએ લખ્યું છે. સાચાં નામ આ છે:
- બંને આત્મકથાઓ છે
- પહેલું બીજા હાથે લખાયેલી જીવનચરિત્રાત્મક કૃતિ છે; બીજું આત્મકથા છે
- બંને જીવનચરિત્રો છે
- પહેલું આત્મકથા છે; બીજું સ્મૃતિકથા છે
Show the answer
પહેલું બીજા હાથે લખાયેલી જીવનચરિત્રાત્મક કૃતિ છે; બીજું આત્મકથા છે
કસોટી એક જ પ્રશ્નની છે: કલમ કોના હાથમાં છે? જોષી પટેલ વિશે લખે છે, એટલે એમનું પુસ્તક જીવનચરિત્રાત્મક છે; ગાંધીજી ગાંધીજી વિશે લખે છે, એટલે એમનું આત્મકથા છે. Students બંને માટે 'જીવનચરિત્ર' વાપરીને સહેલા marks ગુમાવે છે. અને ગાંધીજીનું પુસ્તક સ્મૃતિકથા નથી: એ બાળપણથી એમના જીવનનો આકાર આલેખે છે, એક જ ટુકડો નહીં.
Theory
પ્રયોગશાળાની નોંધપોથી, ચિત્ર નહીં
પરંપરાગત આત્મકથા એ સ્વચિત્ર છે: લેખક પોતાને ચીતરે છે, સામાન્ય રીતે સારા પ્રકાશમાં. ગાંધીજીનું શીર્ષક જુદી વસ્તુ જાહેર કરે છે: પ્રયોગશાળાની નોંધપોથી. પ્રયોગો સફળ થાય કે નિષ્ફળ, નોંધાય છે; પ્રયોગ કરનારની ભૂલો શરમ નહીં, data છે. પોતાની પ્રસ્તાવનામાં ગાંધીજી એક મિત્રને જવાબ પણ આપે છે જેણે વાંધો ઉઠાવેલો કે આત્મકથા પશ્ચિમની ટેવ છે: એમનો હેતુ, એ કહે છે, ફક્ત પોતાના સત્યના પ્રયોગો ની કથા કહેવાનો છે, જીવનનું પ્રદર્શન કરવાનો નહીં.
Think first
શીર્ષક શું બદલે છે
પહેલાં વિચારો: પુસ્તકને 'સત્યના પ્રયોગો' કહેવાથી આત્મકથાનું સ્વરૂપ એના લેખક પાસેથી શું માંગે છે એ કેવી રીતે બદલાય છે?
Show the answer
એ પ્રામાણિકતાના કરારને વૈજ્ઞાનિક ધોરણ સુધી ઊંચકે છે. ચિત્ર ખુશામત કરી શકે; નિષ્ફળ પ્રયોગો છુપાવતી પ્રયોગશાળાની નોંધ છેતરપિંડી છે. એટલે કબૂલાતો, માંસ, ચોરી, ડર, બહાદુરીના વધારાના ટુકડા નથી, એ જ પદ્ધતિ છે: નિષ્ફળ પ્રયોગો પ્રામાણિકપણે નોંધાયેલા. એ પુસ્તકને નમ્ર અને ખુલ્લું પણ બનાવે છે: પ્રયોગ કરનાર અંતિમ સત્યનો દાવો કરતો નથી, ફક્ત અત્યાર સુધીના પ્રયોગોએ શું દેખાડ્યું એટલું જ, અને વાચકને પોતે પ્રયોગો કરવા આમંત્રે છે. સ્વરૂપ આત્મકથાનું છે; ભાવના પ્રયોગશાળાની નોંધપોથીની છે.
Watch out
પરીક્ષા ચકાસે એવી બે હકીકતો
પહેલી: પુસ્તક ગુજરાતી માં લખાયું અને પુસ્તકરૂપે આવતાં પહેલાં નવજીવન (1925-1929) માં હપતાવાર છપાયું; અંગ્રેજી અનુવાદ મહાદેવ દેસાઈએ કર્યો. જે students એક જ બેઠકે અંગ્રેજીમાં લખાયું એવું કલ્પે છે એ સાહિત્યિક સ્વરૂપના marks ગુમાવે છે. બીજી: એ સંપૂર્ણ જીવન નથી. એ 1920ના દાયકાની શરૂઆતમાં અટકે છે, ગાંધીજી માનતા કે એમનું પછીનું જીવન સંપૂર્ણપણે જાહેરમાં જિવાયું. 1920 પછીની ઘટનાઓ 'આત્મકથામાંથી' તરીકે ક્યારેય ન ટાંકો.
Theory
Unit 2ના કોઈ પણ જવાબમાં આનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો
પ્રશ્ન ગમે તે હોય, શૈલી, તત્ત્વજ્ઞાન, relevance, તમે અહીંથી પહેલી લીટી કમાઈ શકો: સ્વરૂપનું નામ આપો (આત્મકથા), ભાષા અને હપતાવાર મૂળ (ગુજરાતી, નવજીવનના સાપ્તાહિક હપતા), અને વળાંક (પ્રયોગો, ચિત્ર નહીં). એ ચોકઠું પરીક્ષકને દેખાડે છે કે તમે વિશ્લેષણ કરતાં પહેલાં શું વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છો એ જાણો છો. આગલો પાઠ સાપ્તાહિક, કબૂલાતભર્યા મૂળે ગાંધીજીની કથનશૈલી કેવી ઘડી એની અંદર જાય છે.
Summary
Key takeaways
- સત્યના પ્રયોગો એ ગાંધીજીની આત્મકથા છે, જે ગુજરાતીમાં લખાઈ અને નવજીવન (1925-1929) માં સાપ્તાહિક હપતાવાર છપાઈ.
- આત્મકથા = પોતે લખેલું જીવન: પ્રથમ પુરુષ, પાછળ વળીને જોવું, પસંદગી, અને પ્રામાણિકતાનો કરાર.
- એને જીવનચરિત્ર (બીજાની કલમ), સ્મૃતિકથા (એક ટુકડો), રોજનીશી (પાછળ વળીને જોયા વગર) થી અલગ પાડો.
- શીર્ષકનો વળાંક: નૈતિક પ્રયોગોની પ્રયોગશાળાની નોંધપોથી, એટલે નિષ્ફળતાઓ નોંધવી પડે, છુપાવાય નહીં.
- એ જીવન ફક્ત 1920ના દાયકાની શરૂઆત સુધી આવરે છે; અંગ્રેજી આવૃત્તિ મહાદેવ દેસાઈનો અનુવાદ છે.
- Memory hook: સ્વચિત્ર નહીં, પ્રયોગશાળાની નોંધપોથી, અને પ્રામાણિકતા જ ઉપકરણ છે.