Theory
ગર્જનાની અપેક્ષા, અને શાંત અવાજ સંભળાય
મહાત્માની ગર્જના, ભવ્ય વાક્યો, heroic દૃશ્યોની અપેક્ષાએ આત્મકથા ખોલો, અને તમને કંઈક વધુ વિચિત્ર મળે છે: એક શાંત, લગભગ સંકોચાતો અવાજ તમને કહે છે કે એ છોકરો હતો ત્યારે અંધારાથી ડરતો, છુપાતો, જૂઠું બોલતો.
પહેલી વાર વાંચનારા ક્યારેક પૂછે છે: શૈલી ક્યાં છે?
એ જ છૂપા વેશે પરીક્ષાનો પ્રશ્ન છે. ગાંધીજીની શૈલી એટલી સાદી છે કે invisible થઈ જાય છે, અને આ પાઠનો આખો હેતુ એને ફરી દૃશ્યમાન કરવાનો છે: એનાં લક્ષણો નામ આપીને દેખાડવું કે એ સાદગી પોતે જ કેમ એક તાત્ત્વિક પસંદગી છે.
Theory
ગદ્યમાં ખાદી
ગાંધીજી ખાદી પહેરતા: સાદું, હાથે કાંતેલું, પ્રામાણિક કાપડ, ઝીણું કાપડ હાજર હોવા છતાં જાણીજોઈને પહેરાયેલું. એમનું ગદ્ય એ શબ્દોમાં ખાદી છે: સાદી ગુજરાતી, કોઈ ભરતકામ નહીં, આસપાસ અલંકારભરી સાહિત્યિક શૈલીઓ હોવા છતાં જાણીજોઈને પસંદ કરાયેલી. તમે ખાદીને રેશમના અભાવથી માપતા નથી; તમે એને પહેરવાનો અર્થ શું છે એનાથી માપો છો. શૈલીને પણ એ જ રીતે માપો.
Theory
લક્ષણો, નામ સાથે
પરીક્ષાના જવાબમાં જે શૈલીનાં લક્ષણો નામ આપવાં જોઈએ:
- સાદી, રોજિંદી ગુજરાતી: નવજીવનના સામાન્ય વાચકો, ખેડૂતો અને કારકુનો માટે લખાયેલી, સાહિત્યિક વર્તુળો માટે નહીં.
- ટૂંકાં પ્રસંગકેન્દ્રી પ્રકરણો: સાપ્તાહિક હપતા, દરેક પોતાનામાં પૂરો પ્રસંગ.
- કબૂલાતભરી પ્રામાણિકતા: પોતાના દોષ પહેલાં અને સાદી રીતે કહેવાયેલા.
- નાટક વગરની આત્મટીકા: એ પોતાને બીજા કરતાં વધુ કડક રીતે તપાસે છે, પણ ક્યારેય દુઃખનું પ્રદર્શન કરતા નથી.
- પ્રસંગ, પછી બોધ: મોટા ભાગના પ્રસંગો ઘટનામાંથી બોધ તારવીને પૂરા થાય છે, જાણે પ્રયોગ કરનાર પરિણામ નોંધતો હોય.
At a glance
લક્ષણ, પુરાવો, અસર: શૈલીના જવાબ આ ત્રણ ખાનાંમાં બાંધો, પુરાવો નિયત આવૃત્તિમાંથી લેતાં.
| લક્ષણ | ક્યાં દેખાય છે | વાચક પર અસર |
|---|---|---|
| સાદી ભાષા | આખા પુસ્તકમાં રોજિંદા શબ્દો, ટૂંકાં વાક્યો | ભરોસો: અલંકાર પાછળ કશું છુપાયેલું લાગતું નથી |
| પ્રસંગકેન્દ્રી પ્રકરણો | નાના પ્રસંગોનું સાપ્તાહિક હપતાનું માળખું | ચકાસી શકાય એવા ટુકડામાં કહેવાયેલું જીવન, ગમે ત્યાંથી પ્રવેશવું સહેલું |
| કબૂલાત | બાળપણના દોષ ખુલ્લેઆમ સ્વીકારાયા, દા.ત. માંસનો પ્રસંગ અને પિતાને કબૂલ કરેલી ચોરી | પ્રામાણિકતાનો કરાર સાબિત થાય છે, એટલે બાકીનું બધું મનાય છે |
| પ્રસંગ પછી બોધ | બોધ તારવીને પૂરા થતા પ્રસંગો | પુસ્તક એ રીતે શીખવે છે જે રીતે પ્રયોગનો અહેવાલ નિષ્કર્ષ આપે છે |
Quiz
ગાંધીજીએ આટલી સાદી ગુજરાતીમાં કેમ લખ્યું?
- એમને સાહિત્યિક ગુજરાતી ફાવતી નહોતી
- શૈલી જાણીજોઈને પસંદ કરેલી હતી: સામાન્ય વાચકો માટે સત્યકથન, જે જીવન વર્ણવ્યું એટલા જ અલંકારરહિત ગદ્યમાં
- નવજીવનના છાપખાનાવાળા જટિલ વાક્યો ગોઠવી શકતા નહોતા
- અંગ્રેજી અનુવાદકે પછીથી એને સરળ કરી નાખ્યું
Show the answer
શૈલી જાણીજોઈને પસંદ કરેલી હતી: સામાન્ય વાચકો માટે સત્યકથન, જે જીવન વર્ણવ્યું એટલા જ અલંકારરહિત ગદ્યમાં
ગાંધીજી તાલીમ પામેલા બેરિસ્ટર અને આજીવન તંત્રી હતા; સાદગી પસંદગી છે, મર્યાદા નહીં. એમણે નવજીવનના સામાન્ય વાચકો માટે લખ્યું અને માનતા કે સત્યને શણગારની જરૂર નથી, એટલે ગદ્ય તત્ત્વજ્ઞાનનો અમલ કરે છે. છાપખાનાની એવી કોઈ મર્યાદા નહોતી, અને સાદગી મૂળ ગુજરાતીમાં જ છે, અનુવાદની પેદાશ નથી.
Think first
તત્ત્વજ્ઞાન તરીકે શૈલી
અહીં એ જોડાણ છે જેને પરીક્ષકો સૌથી વધુ ફળ આપે છે. પહેલાં વિચારો: સાદી શૈલી સત્યના તત્ત્વજ્ઞાનનું ફક્ત વર્ણન કરવાને બદલે એને મૂર્ત કેવી રીતે કરે છે?
Show the answer
અલંકાર છુપાવી શકે; સાદગી ઉઘાડી પાડે છે. પોતાના વિશે સત્યની પાછળ પડેલો લેખક સુંદર વાક્યોને કદરૂપી હકીકતો નરમ કરવા દઈ શકતો નથી, એટલે શૈલી એવી દરેક જગ્યા દૂર કરે છે જ્યાં જૂઠ છુપાઈ શકે. કબૂલાત કરાર સાબિત કરે છે: જે માણસ સાદા શબ્દોમાં ચોરી કબૂલે એ બાકીના બધા માટે વિશ્વાસ કમાય છે. અને પ્રસંગ-પછી-બોધનો આકાર એ પ્રયોગની પદ્ધતિ જ છે: ઘટના, નિરીક્ષણ, નિષ્કર્ષ. શૈલી તત્ત્વજ્ઞાનનું વેષ્ટન નથી; એ જ તત્ત્વજ્ઞાન છે, એક એક વાક્યે અમલમાં મુકાયેલું.
Watch out
વિશેષણો એ વિશ્લેષણ નથી
શૈલીના સૌથી નબળા જવાબ વિશેષણોનો ઢગલો કરે છે: 'સાદું, પ્રામાણિક, હૃદયસ્પર્શી, મહાન'. પરીક્ષકને લક્ષણ, દાખલો, અસર જોઈએ છે: પ્રયુક્તિનું નામ આપો, નિયત લખાણમાં એ ક્યાં દેખાય છે એ બતાવો, અને એ વાચક પર શું કરે છે એ કહો. એ table ની એક હરોળ વખાણના આખા ફકરાથી વધુ marks લાવે છે. અને તત્ત્વજ્ઞાન ચોક્કસ રાખો: સત્ય ધ્યેય તરીકે, અહિંસા સાધન તરીકે, આત્મશુદ્ધિ શિસ્ત તરીકે, અસ્પષ્ટ 'સારાં મૂલ્યો' નહીં.
Theory
આને આગળ લઈ જાઓ
પ્રસંગ-પછી-બોધની ભાત પકડી રાખો: આગલો પાઠ પુસ્તકનાં સત્ય અને અહિંસા પરનાં કેન્દ્રીય ચિંતનોમાંથી પસાર થાય છે, અને એમાંનું દરેક બરાબર આવા જ પ્રસંગમાંથી ઊગે છે. જો તમે દરેક ખ્યાલને એના પ્રસંગ સાથે જોડી શકો, તો Unit 2 લગભગ પોતાની મેળે જ જવાબ આપી દે છે.
Summary
Key takeaways
- શૈલીનાં લક્ષણો: સાદી રોજિંદી ગુજરાતી, ટૂંકાં પ્રસંગકેન્દ્રી પ્રકરણો, કબૂલાત, નાટક વગરની આત્મટીકા, પ્રસંગ પછી બોધ.
- નવજીવનમાં સાપ્તાહિક હપતાવાર છપાવાથી પ્રસંગકેન્દ્રી સ્વરૂપ ઘડાયું.
- સાદગી જાણીજોઈને છે: ગદ્યમાં ખાદી, અલંકારનો ઇનકાર કરતું સત્ય.
- કબૂલાત પ્રામાણિકતાનો કરાર સાબિત કરે છે અને આખા પુસ્તક માટે વિશ્વાસ ખરીદે છે.
- વણાયેલું તત્ત્વજ્ઞાન: સત્ય ધ્યેય તરીકે, અહિંસા સાધન તરીકે, આત્મશુદ્ધિ શિસ્ત તરીકે.
- Memory hook: લક્ષણ, દાખલો, અસર, અને શૈલી એ જ તત્ત્વજ્ઞાન છે.