Theory
આઝાદ, અને 562 ટુકડામાં
15 ઓગસ્ટ 1947ની મધરાત. ત્રિરંગો ચઢે છે, પણ કાયદેસર નકશો જુઓ: બ્રિટિશ ભારત આઝાદ છે, અને આશરે 562 દેશી રાજ્યો, વિરાટ હૈદરાબાદથી માંડીને એક ગામનાં રજવાડાં સુધી, તાંત્રિક રીતે ભારતમાં જોડાવા, પાકિસ્તાનમાં જોડાવા, કે સાવ બહાર રહેવા સ્વતંત્ર છે.
ભારત કાણાંઓના ટાપુસમૂહ તરીકે જન્મી શક્યું હોત.
એવું ન થયું એ મુખ્યત્વે એક માણસના આશરે એક અથાક વર્ષનું કામ છે. જોષીની નવલકથા આને મહામાનવની શ્રેષ્ઠ કૃતિ ગણે છે, અને પરીક્ષાઓ આને આ એકમનો સૌથી મહત્ત્વનો વિષય ગણે છે.
Theory
તોફાનમાં ગોદડું સીવવું
કલ્પના કરો કે 562 થીગડાં એક ગોદડામાં સીવવાનાં છે, જ્યારે પવન દરેક સાંધાને ખેંચે છે, અને દરેક થીગડું ગૌરવ, વકીલો અને વિકલ્પો ધરાવતા રાજાનું છે. પટેલની સીવણપેટીમાં ત્રણ ઓજાર હતાં: હૂંફભરી અપીલ (તમારી પ્રજાના ભવિષ્યમાં જોડાઓ), વાજબી કિંમત (રાજાઓ માટે બાંયધરી અને સાલિયાણાં), અને જે થોડાં થીગડાં ના પાડે એમના માટે મજબૂત સોય. ઇતિહાસનું આશ્ચર્ય એ છે કે સોયની જરૂર કેટલી ઓછી પડી.
Theory
એ કેવી રીતે થયું
જવાબે નામ આપવી જોઈએ એવી વ્યવસ્થા:
- રાજ્ય ખાતું: આ સમસ્યા માટેનું પટેલનું ખાતું, જેમાં તેજસ્વી વહીવટકર્તા વી. પી. મેનન એમનો જમણો હાથ.
- જોડાણનો દસ્તાવેજ (Instrument of Accession): એ કાયદેસર દસ્તાવેજ જેનાથી રાજ્ય ભારતમાં જોડાતું.
- પહેલાં સમજાવટ: દેશભક્તિની અપીલ સાથે વ્યવહારુ બાંયધરી (સાલિયાણાં, માનમરતબા) એ મોટા ભાગનાંને શાંતિથી લાવ્યાં.
- જ્યાં જરૂર ત્યાં કડકાઈ: બે જાણીતા કિસ્સા, જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદ, આગલા વિભાગની કથા છે.
At a glance
એક પદ્ધતિ, ક્રમશઃ પ્રતિભાવ: અપીલ, દબાણ, અને બળ ફક્ત ત્યાં જ જ્યાં ઇનકાર ટકી રહ્યો.
| કિસ્સો | સમસ્યા | ઉકેલ |
|---|---|---|
| 562માંનાં મોટા ભાગનાં | ગૌરવ, ખચકાટ, સ્વતંત્રતાનાં સ્વપ્નાં | સમજાવટ અને બાંયધરી; બળ વગર જોડાણ પર સહી |
| જૂનાગઢ (ગુજરાત) | નવાબે પ્રજાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ કર્યું, પછી ચાલ્યા ગયા | જોડાણ તૂટી પડ્યું; 1948ની શરૂઆતમાં લોકમતે ભારે બહુમતીથી ભારતને સમર્થન આપ્યું |
| હૈદરાબાદ | સૌથી મોટા રાજ્યના નિઝામ સ્વતંત્રતા માટે અડગ રહ્યા | પોલીસ કાર્યવાહી (ઓપરેશન પોલો, સપ્ટેમ્બર 1948) થી જોડાણ થયું |
Quiz
દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણને ઘણી વાર 'મોટે ભાગે લોહી વગરનું' કેમ કહેવાય છે?
- કારણ કે કોઈ રાજ્યે ભારતમાં જોડાવાનો ક્યારેય વિરોધ ન કર્યો
- કારણ કે 562માંનાં મોટા ભાગનાં રાજ્યો સમજાવટ અને બાંયધરીથી આવ્યાં, અને હૈદરાબાદ જેવા અપવાદરૂપ કિસ્સામાં જ બળ વપરાયું
- કારણ કે અંગ્રેજોએ જતાં પહેલાં વિલીનીકરણ પૂરું કરી દીધું હતું
- કારણ કે રાજ્યો માટે ભારતમાં જોડાવું કાયદેસર ફરજિયાત હતું
Show the answer
કારણ કે 562માંનાં મોટા ભાગનાં રાજ્યો સમજાવટ અને બાંયધરીથી આવ્યાં, અને હૈદરાબાદ જેવા અપવાદરૂપ કિસ્સામાં જ બળ વપરાયું
રાજ્યો માટે જોડાવું કાયદેસર ફરજિયાત નહોતું: સર્વોપરિતા સમાપ્ત થઈ, અને એટલે જ કટોકટી સાચી હતી, અને અંગ્રેજો કોયડો ઉકેલ્યા વગર ગયા. પટેલની સિદ્ધિ બરાબર એ છે કે લગભગ બધું કામ સમજાવટે કર્યું; જૂનાગઢનું જોડાણ પાકિસ્તાન સાથે તૂટી પડ્યા પછી લોકમતથી ઉકેલાયું, અને હૈદરાબાદની પોલીસ કાર્યવાહી દુર્લભ અપવાદ હતી. 'મોટે ભાગે લોહી વગરનું' પદ્ધતિની સફળતાને નામ આપે છે, વિરોધની ગેરહાજરીને નહીં.
Think first
લોખંડી પુરુષ, મખમલી પદ્ધતિ?
એમને લોખંડી પુરુષ કહેવાય છે, છતાં મોટા ભાગનાં રાજ્યો વાતચીતથી જીતાયાં. પહેલાં વિચારો: લોખંડ બરાબર ક્યાં હતું?
Show the answer
સંકલ્પ માં, શસ્ત્રમાં નહીં. લોખંડ એ નિશ્ચિત, બાંધછોડ વગરનું સાધ્ય હતું: એક ભારત, નકશામાં કોઈ કાણું નહીં, અને એ પણ એવી સમયમર્યાદામાં જે ઇતિહાસ ભાગ્યે જ આપે છે. એ ન વળતા કેન્દ્રની આસપાસ, સાધનો flexible રહ્યાં: ખચકાતા રાજા માટે હૂંફ, ગર્વિષ્ઠ માટે ધીરજ, બંડખોર માટે કડકાઈ. જોષીની નવલકથાને મહામાનવ અહીં મળે છે: તાકાત વપરાયેલા બળથી નહીં પણ આટલી કડકાઈને આખરે કેટલું ઓછું બળ જોઈતું હતું એનાથી મપાય છે. એ વાક્ય તૈયાર પરીક્ષાનો નિષ્કર્ષ છે.
Watch out
Consolidation એ બીજું અડધિયું છે
જવાબો ઘણી વાર જોડાણ પર અટકી જાય છે અને 'consolidation' ના marks ગુમાવે છે. કથા પૂરી કરો: પટેલે નવા નકશાને પકડી રાખતા પોલાદી માળખા તરીકે અખિલ ભારતીય નાગરિક સેવાઓ નું રક્ષણ કર્યું અને એને બાંધી, જેથી 'નાગરિક સેવાઓના રક્ષક સંત' નું બિરુદ મળ્યું. અને આંકડો સાચો રાખો, આશરે 562 રાજ્યો, જૂનાગઢ અને હૈદરાબાદ તમારા બે ઉકેલેલા કિસ્સા તરીકે. અભ્યાસક્રમની scope બહારની ઘટનાઓ આ જવાબમાં આવતી નથી.
Theory
Unit 1 તરફ પાછો દોર
નવેમ્બર 1947માં, જૂનાગઢમાં ઊભા રહીને, પટેલે સંકલ્પ કર્યો કે ખંડેર સોમનાથ મંદિર ફરી બંધાશે, એ જ પુનર્નિર્માણ (1951માં પૂરું, ક. મા. મુનશીના નેતૃત્વમાં) જેના પર તમારો પહેલો એકમ પૂરો થયો. તમારો અભ્યાસક્રમ એક વર્તુળ છે: સોમનાથના પતન વિશેની નવલકથા (Unit 1) અને એના પુનરુત્થાનનો આદેશ આપનાર માણસનું જીવનચરિત્ર (Unit 5) એ જ કિનારે મળે છે. કોઈ પણ એકમના જવાબમાં એ જોડાણ ટાંકવાથી તમે આખા વિષયના વાચક તરીકે ઓળખાઓ છો.
Summary
Key takeaways
- સ્વતંત્રતા વખતે આશરે 562 દેશી રાજ્યો ભારતમાં જોડાઈ શકતાં, પાકિસ્તાનમાં જોડાઈ શકતાં, કે બહાર રહી શકતાં; નકશો ટુકડામાં હતો.
- પટેલના રાજ્ય ખાતાએ, વી. પી. મેનન સાથે, જોડાણના દસ્તાવેજ દ્વારા વિલીનીકરણ સાધ્યું.
- પદ્ધતિ: પહેલાં સમજાવટ અને બાંયધરી (સાલિયાણાં); જૂનાગઢ (લોકમત, 1948) અને હૈદરાબાદ (ઓપરેશન પોલો, 1948) માટે કડકાઈ.
- વિલીનીકરણ મોટે ભાગે લોહી વગરનું રહ્યું કારણ કે લોખંડ સંકલ્પમાં હતું, શસ્ત્રમાં નહીં.
- Consolidation: પોલાદી માળખા તરીકે અખિલ ભારતીય સેવાઓ; જૂનાગઢમાં એમણે સોમનાથના પુનર્નિર્માણનો સંકલ્પ કર્યો (Unit 1નો દોર).
- Memory hook: 562 થીગડાં, એક ગોદડું, હૂંફભર્યા શબ્દો, વાજબી કિંમત, અને ભાગ્યે જ વપરાયેલી સોય.