Theory
એવા આંકડાની સજા જેમાંથી બચવાની આશા કોઈ રાખતું નથી
1911માં અદાલતે સાવરકરને એક નહીં પણ બે આજીવન સજા આપી, એક પછી એક ચાલે એવી: આશરે 50 વર્ષ.
મંઝિલે એ આંકડાને વધુ ક્રૂર બનાવ્યો: કાળાપાણી, દરિયો પાર કરીને આંદામાનના ટાપુઓમાં દેશનિકાલ, જ્યાંથી બહુ ઓછા પાછા ફરતા. ઘણાં કુટુંબો માટે, કાળાપાણીની સજા વહેલી કરાયેલી અંતિમક્રિયા હતી.
આ પાઠ એ યાત્રાના અંતે આવેલી જગ્યા, સેલ્યુલર જેલ, અને એની અંદરના દાયકાનો શું અર્થ છે એ વિશે છે, ઇતિહાસમાં અને ઠાકરની નવલકથામાં.
Theory
માણસને ભૂંસવા બંધાયેલી જેલ
સેલ્યુલર જેલ (1906માં પૂરી થઈ) નું નામ એના નકશા પરથી પડ્યું: કેન્દ્રીય ચોકીબુરજમાંથી ફેલાતી નાની એકાંત કોટડીઓની પાંખો, એવી રીતે બંધાયેલી કે કોઈ કેદી બીજાને જોઈ કે એની સાથે બોલી ન શકે.
વ્યવસ્થા સ્થાપત્ય સાથે મળતી હતી:
- કોલુ (તેલઘાણી): કેદીઓ બળદની જેમ જોડાઈને સરસવનું તેલ પીલતા, રોજના લક્ષ્યાંક સાથે
- કાથીનું કામ: હાથમાંથી લોહી નીકળે ત્યાં સુધી નાળિયેરના છોતરાં ટીપીને દોરડું બનાવવું
- લક્ષ્યાંક પૂરો ન થાય તો સજા: બેડીઓ, ઊભા રાખીને હાથકડી, એકાંત કેદ
એકલતા જ સાચી રચના હતી. દીવાલો શરીર તોડે છે; સેલ્યુલર જેલ તો કોઈ પણ હોવાની લાગણી જ તોડવા ઘડાયેલી હતી.
Theory
નવલકથાના હાથમાં, એક ભઠ્ઠી
ઠાકરના કથનમાં, જેલ ધાતુવિદ્યામાં ભઠ્ઠી જે રીતે કામ કરે એ રીતે કામ કરે છે: જે ગરમી એક ધાતુને નાશ કરે એ જ બીજીને પાણી ચઢાવે છે. નવલકથાનો આખો દાવો, કે એનો નાયક સિંહપુરુષ હતો, બીજે ક્યાંય આટલી આકરી રીતે ચકાસાતો નથી. જીવનચરિત્રાત્મક નવલકથાને એનું ભઠ્ઠીનું પ્રકરણ જોઈએ; એટલે જ કાળાપાણીનાં વર્ષો પુસ્તકના સ્થાપત્યની ધારે નહીં, કેન્દ્રમાં બેસે છે.
At a glance
આ વિષય પરના કોઈ પણ જવાબને ટેકો આપતી છ હકીકતો. તારીખો અને 50 વર્ષનો આંકડો સૌથી વધુ ચકાસાય છે.
| હકીકત | વિગત |
|---|---|
| સજા | બે આજીવન દેશનિકાલ, એક પછી એક: આશરે 50 વર્ષ (1911) |
| સ્થળ | સેલ્યુલર જેલ, પોર્ટ બ્લેર, આંદામાનના ટાપુઓ: કેન્દ્રીય બુરજમાંથી ફેલાતી એકાંત કોટડીઓ |
| મજૂરી | કોલુ (તેલઘાણી) ના લક્ષ્યાંક, કાથીનું કામ; લક્ષ્યાંક ચૂકે તો આકરી સજા |
| કુટુંબ | એમના મોટા ભાઈ ગણેશ (બાબારાવ) સાવરકરને પણ એ જ જેલમાં મોકલાયા હતા |
| સમયગાળો | આંદામાનમાં આશરે એક દાયકો (1911-1921), પછી મુખ્ય ભૂમિની જેલો, 1924માં શરતી મુક્તિ |
| આજે | સેલ્યુલર જેલ રાષ્ટ્રીય સ્મારક તરીકે ઊભી છે |
Quiz
સેલ્યુલર જેલને 'સેલ્યુલર' શાનાથી બનાવ્યું, અને એ એ રીતે કેમ બંધાઈ?
- એ ખર્ચ બચાવવા કેદીઓને મોટી સહિયારી બેરેકોમાં રાખતી
- એ બ્રિટનથી મોકલાયેલી પહેલેથી બનેલી કોટડીઓમાંથી બંધાઈ હતી
- ફેલાતી પાંખોમાં નાની એકાંત કોટડીઓ, કેદીઓને એકબીજાથી અલગ કરવા ઘડાયેલી
- દરેક કોટડીમાં કેન્દ્રીય બુરજ સાથે જોડતો ટેલિફોન હતો
Show the answer
ફેલાતી પાંખોમાં નાની એકાંત કોટડીઓ, કેદીઓને એકબીજાથી અલગ કરવા ઘડાયેલી
નામ જ રચના છે: કેન્દ્રીય ચોકીબુરજની આસપાસ પાંખોમાં ગોઠવાયેલી સેંકડો એક-માણસની કોટડીઓ, જેથી કેદીઓ પર હંમેશા નજર રખાય અને એ એકબીજા સુધી ક્યારેય પહોંચી ન શકે. દરેક સજા નીચેની સજા એકલતા હતી, એકલાં પડેલાં મન માર ખાધેલાં શરીર કરતાં વહેલાં તૂટે છે. સહિયારી બેરેકોથી આખો હેતુ જ નિષ્ફળ જાત, અને બીજા વિકલ્પો કલ્પિત છે.
Think first
દીવાલ સામે કવિતા
સાવરકર પાસે કોઈ પુસ્તકાલય નહોતું, નામ લેવા જેવો કાગળ નહોતો, અને 50 વર્ષની ક્ષિતિજ હતી. પહેલાં વિચારો: એમણે એ વર્ષોનું શું કર્યું, અને નવલકથા એનું આટલું બધું કેમ કરે છે?
Show the answer
એમણે રચના કરી. એ કોટડીની દીવાલો પર લખતા અને પોતાની કવિતાની હજારો પંક્તિઓ કંઠસ્થ કરતા એવું નોંધાયેલું છે, પોતાનું કામ માથામાં લઈને ફરતા જ્યાં કોઈ જેલર જપ્ત ન કરી શકે. નવલકથા માટે આ કોલુનું સામું ચિત્ર છે: સામ્રાજ્ય એમના શરીરની મજૂરીનું માલિક છે, પણ મન સાર્વભૌમ અને સર્જનશીલ રહે છે. કેવળ સહન કરવાથી ભોગ બનેલો માણસ બને છે; એવી સ્થિતિમાં સર્જન કરવું એ જ પુસ્તકના સિંહપુરુષના દાવાને વિશ્વસનીય બનાવે છે. આ વિષય પર ટાંકવા માટેની આ એક જ સૌથી સારી વિગત છે.
Watch out
સૂર બરાબર રાખો
બે ચેતવણી. પહેલી, આંકડા: સજા આશરે 50 વર્ષની છે (બે આજીવન દેશનિકાલ, એક પછી એક), અને આંદામાનનો દાયકો આશરે 1911 થી 1921 છે; ઢીલા આંકડા બાકી સારા જવાબને પણ નબળો પાડે છે. બીજી, સૂર: આ વિષય અલંકારભર્યા ગદ્યને આમંત્રે છે, પણ સામગ્રી સાદી રીતે કહેવાય ત્યારે સૌથી મજબૂત છે, સ્થાપત્ય, ઘાણી, દીવાલ, સ્મૃતિ. હકીકતોને ભાર ઊંચકવા દો, અને વીરતાનું ચોકઠું જ્યાં વાપરો ત્યાં એનું શ્રેય ઠાકરના ચિત્રણને આપો.
Theory
બે કારાવાસ, એક છાજલી
તમારા અભ્યાસક્રમે શું કર્યું છે એ નોંધો: Unit 2 એ તમને આશ્રમો અને અદાલતોમાં સત્યને ઘસતો માણસ આપ્યો; Unit 3 તમને દરિયામાંની પથ્થરની ભઠ્ઠીમાં ટકતો માણસ આપે છે. જુદા રસ્તા, વર્ષોમાં ચૂકવાયેલી એ જ કિંમત. જો પરીક્ષા ક્યારેય પૂછે કે આ વિષયનાં પુસ્તકોમાં સામાન્ય શું છે, તો એક પ્રામાણિક જવાબ છે: દરેક એક નિષ્ઠાને કષ્ટ સામે ચકાસે છે અને દેખાડે છે કે શું બચે છે. આ એકમનો છેલ્લો પાઠ એ વિચાર ભેગો કરે છે.
Summary
Key takeaways
- કાળાપાણી = 'કાળાં પાણી' પાર આંદામાનમાં દેશનિકાલ, સામ્રાજ્યની સૌથી ડરાવનારી સજા.
- સાવરકર 1911માં એક પછી એક ચાલતી બે આજીવન સજા, આશરે 50 વર્ષ, હેઠળ પહોંચ્યા.
- સેલ્યુલર જેલ: કેન્દ્રીય બુરજમાંથી ફેલાતી એકાંત કોટડીઓ, અલગ પાડવા બંધાયેલી; કોલુ અને કાથીની મજૂરી, આકરી સજા.
- એમણે કવિતા રચી, દીવાલો પર લખ્યું, અને પોતાનું કામ કંઠસ્થ કર્યું; એમના ભાઈ એ જ જેલમાં હતા.
- આંદામાનમાં આશરે એક દાયકો (1911-1921), પછી મુખ્ય ભૂમિની જેલો, 1924માં શરતી મુક્તિ; જેલ આજે રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે.
- Memory hook: ઘાણી એમના કલાકોની માલિક હતી, દીવાલે એમની પંક્તિઓ સાચવી, ભઠ્ઠીએ સિંહ ઘડ્યો.