Theory
જેના પર તમે રહેવાના છો એ પદ્ધતિ
તમે campus ના lab ના server પર log in કરો, કે online કોઈ server ભાડે લો, કે Android ના ફોનની અંદર જુઓ, ત્યારે તમે લગભગ ચોક્કસપણે Linux જ વાપરી રહ્યા છો. દુનિયાના મોટા ભાગના servers અને supercomputers એના પર જ ચાલે છે. આ સત્રમાં તમે એના shell પર commands ટાઇપ કરીને એના પર જાતે કામ કરતાં શીખશો.
Linux ને તમે Operating Systems ના વિષયમાં વિચાર તરીકે મળી ચૂક્યા છો: kernel, processes, file system. હવે તમે વ્યવહારમાં ઊતરો છો. પણ પહેલાં એ જુઓ કે Linux બધે કેમ છે? એનો જવાબ એનાં લક્ષણો માં છે, અને આ પ્રારંભિક પાઠ એ લક્ષણો ગોઠવીને મૂકે છે.
Theory
Linux ખરેખર છે શું
Linux એ operating system છે: એટલે કે એવું software જે computer ના hardware ને સંભાળે છે અને તમારા programs ચલાવે છે. કડક રીતે જોઈએ તો 'Linux' એટલે kernel, એટલે કે hardware સાથે વાત કરતું હાર્દ, અને પૂરેપૂરી ચાલતી પદ્ધતિ એની સાથે GNU નાં utilities તથા બીજું software જોડે છે, અને એટલા માટે જ ક્યારેક એને GNU/Linux તરીકે લખાયેલું જુઓ છો.
એનું વ્યાખ્યાયિત કરતું લક્ષણ એ છે કે એ મફત અને open source છે: એનો source code જાહેર છે, અને કોઈ પણ એને વાપરી, અભ્યાસી, બદલી અને વહેંચી શકે છે. એ એક જ હકીકત Linux ની બાકીની લગભગ બધી વાતોને ઘડે છે, જેમાં servers માટે એના પર આટલો વ્યાપક ભરોસો કેમ મુકાય છે એ પણ આવી જાય છે.
At a glance
| લક્ષણ | એનો અર્થ શું |
|---|---|
| Open source અને મફત | Source code જાહેર છે; કોઈ પણ એને વાપરી, અભ્યાસી અને બદલી શકે છે |
| Multiuser | અનેક વપરાશકારો એક જ પદ્ધતિ પર એકસાથે કામ કરી શકે છે |
| Multitasking | અનેક programs (processes) એકસાથે ચાલે છે |
| Portable | અનેક પ્રકારના hardware પર ચાલે છે, ફોનથી માંડીને supercomputers સુધી |
| સલામત | વપરાશકારનાં ખાતાં અને file ની permissions નક્કી કરે છે કે કોણ શું કરી શકે |
| સ્થિર અને ભરોસાપાત્ર | ફરી શરૂ કર્યા વગર લાંબા સમય સુધી ચાલતું રહે છે |
Formula
Multiuser અને multitasking એ મોટાં બે
Campus ના lab ના server જેવા સહિયારા યંત્ર માટે બે લક્ષણો સૌથી વધુ મહત્ત્વનાં છે. Multiuser એટલે અનેક વિદ્યાર્થીઓ એકસાથે log in થઈને કામ કરી શકે, દરેક પોતાની files અને permissions સાથે, અને એકબીજાના પગ પર પગ મૂક્યા વગર. Multitasking એટલે પદ્ધતિ અનેક programs એકસાથે ચલાવે, એટલે કે તમારો script, કોઈનું compiler, અને web server, બધું એક જ સમયે.
એ પાછળથી જડી દીધેલી સગવડો નથી; Linux ને શરૂઆતથી જ આ રીતે ઘડવામાં આવ્યું છે, અને એટલા માટે જ એ સહિયારા અને વ્યસ્ત servers ને આટલી સારી રીતે સંભાળે છે.
Quiz
Campus ના Linux server પર અનેક વિદ્યાર્થીઓ એકસાથે log in થયેલા છે, અને દરેક પોતાની files સંપાદિત કરે છે. Linux નું કયું લક્ષણ આ શક્ય બનાવે છે?
- Portability, કારણ કે એ જુદા જુદા hardware પર ચાલે છે
- Multiuser, કારણ કે અનેક વપરાશકારો પદ્ધતિને એકસાથે વાપરી શકે છે, દરેક પોતાના ખાતા અને પોતાની files સાથે
- Open source, કારણ કે એનો code જાહેર છે
- આ શક્ય જ નથી; Linux એક સમયે ફક્ત એક જ વપરાશકારને છૂટ આપે છે
Show the answer
Multiuser, કારણ કે અનેક વપરાશકારો પદ્ધતિને એકસાથે વાપરી શકે છે, દરેક પોતાના ખાતા અને પોતાની files સાથે
Multiuser એ જ એવું લક્ષણ છે જે અનેક લોકોને એક જ પદ્ધતિ એકસાથે વાપરવા દે છે, અને દરેકને અલગ ખાતું, અલગ home directory તથા અલગ permissions આપે છે, એટલે કે અહીં વર્ણવેલી સહિયારા server વાળી પરિસ્થિતિ બરાબર એ જ છે. વિકલ્પ A, એટલે portability, જુદા પ્રકારના hardware પર ચાલવા વિશે છે, એકસાથે અનેક વપરાશકારો વિશે નહીં. વિકલ્પ C, એટલે open source, code જાહેર અને બદલી શકાય એવો હોવા વિશે છે; એ પોતે અનેક log in ની સગવડ આપતું નથી. વિકલ્પ D સાવ ખોટો છે: multiuser નો ટેકો એ Linux નું પાયાનું લક્ષણ છે, અને એટલા માટે જ સહિયારા servers પર એનું જ પ્રભુત્વ છે. Multiuser (અનેક લોકો) અને multitasking (અનેક programs) એ જ લક્ષણો Linux ને servers માટે આદર્શ બનાવે છે.
Think first
Open source હોવાથી Linux પરનો ભરોસો ઘટવાને બદલે વધે છે કેમ?
એવું લાગે કે જાહેર source code હોવાથી પદ્ધતિ પર હુમલો કરવો સહેલો પડે. તો પછી સામાન્ય રીતે એનાથી ઊલટી દલીલ કેમ થાય છે? વિચારીને પછી tap કરો.
Show the answer
કારણ કે open source નો અર્થ એ કે code ને કોઈ પણ તપાસી, ચકાસી અને સુધારી શકે છે, એટલે સમસ્યાઓ છુપાવવાને બદલે ખુલ્લામાં જ પકડાય છે અને સુધરે છે. Linux માં દુનિયાભરના હજારો developers અને સંસ્થાઓ source વાંચી શકે છે, સલામતીની ખામીઓ પકડી શકે છે અને સુધારા મોકલી શકે છે, એટલે ભૂલો ઝડપથી પકડાય અને પુરાય એવું વલણ રહે છે, અને તમારે કોઈ એક કંપનીની મહેરબાની કે એના સમયપત્રક પર આધાર રાખવો પડતો નથી. તમે એને licence ની ફી વગર ચલાવવા, તમારી જરૂરિયાત પ્રમાણે બદલવા, અને એ બરાબર શું કરે છે એ જાણવા માટે પણ મુક્ત છો, કારણ કે એમાં કોઈ ગુપ્ત ભાગ હોતો નથી. સલામતીની દલીલ એ છે કે ખુલ્લા code ને તપાસતી 'ઘણી આંખો' નાની અને બંધ ટુકડી કરતાં વધુ સમસ્યાઓ પકડે છે, અને ખરેખર દુનિયાનું સૌથી સલામતી માંગતું માળખું, એટલે કે banks, સરકારો અને internet નું હાર્દ, Linux પર જ ચાલે છે. ખુલ્લાપણું બંધાઈ જવાથી પણ બચાવે છે: પદ્ધતિ મફત અને બદલી શકાય એવી હોવાથી એને નાનાં સાધનોથી માંડીને supercomputers સુધી બધે ચલાવવા માટે ઢાળવામાં આવી છે. પારદર્શકતા, સમુદાય દ્વારા સુધારા, અને ફી તથા બંધનમાંથી મુક્તિ: એટલા માટે જ open source એ તાકાત છે.
Summary
Key takeaways
- Linux એ મફત અને open-source operating system છે જે દુનિયાના મોટા ભાગના servers ચલાવે છે; આ સત્રમાં તમે એને જાતે વાપરતાં શીખશો.
- કડક રીતે જોઈએ તો Linux એટલે kernel; પૂરેપૂરી પદ્ધતિ એની સાથે GNU નાં utilities જોડે છે, એટલે એને GNU/Linux કહેવાય છે.
- Open source અને મફત: source code જાહેર છે અને કોઈ પણ એને વાપરી, અભ્યાસી અને બદલી શકે છે.
- Multiuser: અનેક વપરાશકારો એક જ પદ્ધતિ પર એકસાથે કામ કરી શકે છે, દરેક પોતાના ખાતા અને પોતાની files સાથે.
- Multitasking: અનેક programs એક જ સમયે ચાલે છે; અને એ બંને શરૂઆતથી જ રચનામાં વણી લેવાયાં હતાં.
- એ portable પણ છે (અનેક પ્રકારનું hardware), સલામત પણ (વપરાશકારો અને permissions), અને સ્થિર પણ (લાંબા સમય સુધી ચાલુ).
- યાદ રાખવાની કડી: મફત અને ખુલ્લું, multiuser અને multitasking, એટલે કે server નું operating system.