Theory
એ વ્યક્તિ જેને નોંધવાનું ઇતિહાસ ભૂલી ગયો
સોલંકી વંશનો ઇતિહાસ ખોલો અને તમને રાજાઓ, તારીખો અને યુદ્ધો મળશે. તમને સોમનાથ મંદિરની યુવાન નર્તકી નહીં મળે, કારણ કે ચૌલા કોઈ શિલાલેખમાં નથી. મુનશીએ એને સર્જી.
છતાં જય સોમનાથના કોઈ પણ વાચકને પૂછો કે નવલકથાનો આત્મા કોણ વહન કરે છે, અને એનું નામ પહેલું આવે છે.
ઐતિહાસિક કથાસાહિત્યની આ વિચિત્ર તાકાત છે: નોંધાયેલા લોકો કથાને કરોડરજ્જુ આપે છે, અને કલ્પિત લોકો એને ધબકાર આપે છે. આ પાઠ કોણ કોણ છે એનો નકશો દોરે છે, અને marks માટે એમના વિશે કેવી રીતે લખવું એ શીખવે છે.
Theory
મંદિરની જેમ બંધાયેલું પાત્રમંડળ
નવલકથાનાં પાત્રોને મંદિર જે રીતે બંધાય એ રીતે વિચારો. ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓ (ભીમદેવ, મહમૂદ) પથ્થરનું માળખું છે: નોંધથી નિશ્ચિત, ભાર ઝીલતું. કલ્પિત વ્યક્તિઓ (ચૌલા, અને એની આસપાસના સામાન્ય રક્ષકો) એ પથ્થર પરનું કોતરકામ છે: મુનશીનો હાથ, નોંધ જે વ્યક્ત ન કરી શકે એ કહેવા મુક્ત, શ્રદ્ધા, પ્રેમ, ડર, નિર્ધાર. કોતરકામ વગરનું માળખું અહેવાલ છે; માળખા વગરનું કોતરકામ કલ્પના છે. નવલકથાને બંને જોઈએ.
At a glance
મુખ્ય વર્તુળ. વધુ સૂક્ષ્મ પાત્રો અને પ્રસંગો માટે, તમારો જવાબ નિયત આવૃત્તિમાં બાંધો.
| પાત્ર | ઐતિહાસિક કે કલ્પિત | નવલકથામાં એ શું વહન કરે છે |
|---|---|---|
| ભીમદેવ | ઐતિહાસિક (પહેલા ભીમ, સોલંકી રાજા), કથારૂપ અપાયેલા | કસોટી હેઠળનાં યુવાની અને રાજપદ: ગુજરાત પ્રત્યેની ફરજ, પ્રેમ, અને હારનો બોજ |
| ચૌલા | કલ્પિત | મૂર્તિમંત ભક્તિ: સોમનાથને સમર્પિત, ભીમદેવની પ્રિયા, મંદિરનો જીવંત આત્મા |
| ઘોઘા રાણા | નવલકથાની રક્ષકોની દુનિયાનો ભાગ | જૂની પેઢીનું બલિદાન: વૃદ્ધ યોદ્ધા જે તીર્થ માટે સર્વસ્વ આપે છે |
| ગઝનીનો મહમૂદ | ઐતિહાસિક | એ તોફાન જે બધાની કસોટી કરે છે: શ્રદ્ધા અને અસ્મિતા સામે મહત્ત્વાકાંક્ષા અને બળ |
Quiz
કઈ જોડી સાચી છે?
- ભીમદેવ કલ્પિત છે; ચૌલા ઐતિહાસિક છે
- ભીમદેવ અને ચૌલા બંને પૂરેપૂરાં ઐતિહાસિક પાત્રો છે
- ભીમદેવ ઐતિહાસિક છે (પહેલા ભીમ) અને મુનશીએ એમને કથારૂપ આપ્યું; ચૌલા મુનશીનું સર્જન છે
- બંને ઇતિહાસ સાથે કોઈ સંબંધ વગરની કલ્પના છે
Show the answer
ભીમદેવ ઐતિહાસિક છે (પહેલા ભીમ) અને મુનશીએ એમને કથારૂપ આપ્યું; ચૌલા મુનશીનું સર્જન છે
1026માં મહમૂદે સોમનાથ પર છાપો માર્યો ત્યારે ખરેખર પહેલા ભીમ (ભીમદેવ) ગુજરાત પર રાજ કરતા હતા; મુનશી નોંધાયેલા રાજાને લઈને એમના માટે અંતરંગ જીવન લખે છે. ચૌલા કોઈ નોંધમાં નથી: એ નવલકથાનું કલ્પિત હૃદય છે. બંનેને ઊલટાવવાં, કે બંનેને ઇતિહાસમાં કે બંનેને કલ્પનામાં સપાટ કરી દેવાં, એ બરાબર એ જ ભૂલ છે જેની આગલા પાઠે ચેતવણી આપી, અને પરીક્ષકો એ તપાસે છે.
Follow along
પાત્રાલેખનની રીત (કોઈ પણ પાત્ર માટે ચાલે)
- પાત્રને સ્થાન આપો શરૂઆતની એક લીટી: નવલકથામાં એ કોણ છે, અને એ ઐતિહાસિક છે કે મુનશીનું સર્જન.
- એની ભૂમિકા આપો કથામાં એ ક્યાં ઊભું છે એના પર એક-બે લીટી: એને શું જોઈએ છે, એની સામે શું છે.
- 3 ગુણ સાબિત કરો 3 ગુણ પસંદ કરો (હિંમત, ભક્તિ, સંઘર્ષ...) અને દરેકને નિયત લખાણના પ્રસંગ સાથે બાંધો. પ્રસંગ વગરનો ગુણ બહુ ઓછું કમાય છે.
- એનું મહત્ત્વ કહો એ કયું વિષયવસ્તુ વહન કરે છે: અસ્મિતા, બલિદાન, શ્રદ્ધા, રાજપદનો બોજ?
- લેખક પર પૂરું કરો એમના દ્વારા મુનશી શું સાધે છે એના પર પૂરું કરો, એક વાક્ય, દા.ત. ચૌલા એમને મંદિરને માણસનો ચહેરો આપવા કેવી રીતે દે છે.
Think first
નર્તકી કલ્પવાની જરૂર જ શું હતી?
મુનશી પાસે સાચું યુદ્ધ, સાચો રાજા અને સાચો આક્રમણકારી હતાં. પહેલાં વિચારો: એની વચ્ચે એક કલ્પિત મંદિરની નર્તકી કેમ ઉમેરવી?
Show the answer
કારણ કે નોંધ ઘટનાઓ આપે છે, અર્થ નહીં. યુદ્ધનું વર્ણન વૃત્તાંતોમાંથી થઈ શકે, પણ સોમનાથનો અર્થ જે લોકો એને ચાહતા હતા એમના માટે શું હતો એ કહેવા એની અંદર જીવતી કોઈ વ્યક્તિ જોઈએ: એવી કોઈ જેનું આખું જીવન એ મંદિર છે. ચૌલા એ વ્યક્તિ છે; એના દ્વારા ભક્તિ, નુકસાન અને હિંમત દેખાય છે અને અંગત બને છે. જ્યારે એ પીડાય છે, ત્યારે વાચકને લાગે છે કે છાપાએ પથ્થરથી આગળ શું નાશ કર્યું. અહીં કથાસાહિત્ય શણગાર નથી; એ ઇતિહાસને દુઃખાડવાની અને રુઝાવવાની નવલકથાની રીત છે.
Watch out
પાત્રાલેખન એ સાર નથી
Marks ગુમાવવાની જાણીતી રીત: ભીમદેવનું પાત્રાલેખન પુછાય ત્યારે student એમના નામ સાથે આખી કથા ફરી કહી નાખે. પરીક્ષકોને વ્યક્તિ જોઈએ છે, કથાવસ્તુ નહીં: ગુણ, સંઘર્ષ, વિકાસ, મહત્ત્વ, દરેક ચોક્કસ પ્રસંગ સાથે બંધાયેલું. ઉપરની 5 પગલાંની રીત વાપરો અને કથાવસ્તુને ફક્ત પુરાવા તરીકે આવવા દો. અને ચુકાદાનું શ્રેય લખાણને આપો: 'મુનશી ભીમદેવને આ રીતે રજૂ કરે છે...', ઐતિહાસિક રાજા વિશે સપાટ દાવા નહીં.
Theory
આખા પાત્રમંડળ માટે એક જ કાચ
આ નવલકથાનાં દરેક પાત્રને ગોઠવતો એક કાચ આ રહ્યો: એમના માટે સોમનાથનો અર્થ શું છે? ચૌલા માટે એ જીવન જ છે; ઘોઘા રાણા માટે, મરવા જેવું કંઈક; ભીમદેવ માટે, પ્રેમ સાથે ગૂંથાયેલી ફરજ; મહમૂદ માટે, એક ઇનામ. કોઈ પણ પાત્રને એ એક જ પ્રશ્નમાંથી ચલાવો અને તમારા આલેખનને કેન્દ્ર મળે છે. એ જ કાચ આગલા પાઠમાં પાછો આવે છે, જ્યાં મંદિર ગુજરાતની સંસ્કૃતિનો અરીસો બને છે.
Summary
Key takeaways
- મુખ્ય વર્તુળ: ભીમદેવ, ચૌલા, ઘોઘા રાણા, અને કસોટી તરીકે ગઝનીનો મહમૂદ.
- ભીમદેવ કથારૂપ અપાયેલો ઇતિહાસ છે; ચૌલા શુદ્ધ કલ્પના છે; જવાબોમાં આ ભેદ સ્પષ્ટ રાખો.
- દરેક એક વિષયવસ્તુ વહન કરે છે: કસોટી હેઠળનું રાજપદ, ભક્તિ, બલિદાન, અને શ્રદ્ધા સામે બળ.
- પાત્રાલેખન = સ્થાન, ભૂમિકા, પ્રસંગો સાથે 3 ગુણ, મહત્ત્વ, લેખકનો હેતુ.
- પ્રસંગો નિયત આવૃત્તિમાં બાંધો; આ પાનું ચોકઠું આપે છે, અવતરણો નહીં.
- Memory hook: દરેક પાત્રને પૂછો, એમના માટે સોમનાથનો અર્થ શું છે?