Theory
તમારાં દાદા-દાદી કરતાં નાનું મંદિર
આજે સૌરાષ્ટ્રમાં વેરાવળ પાસેના કિનારે સોમનાથ પાસે ઊભા રહો, અને ચમકતું પથ્થરનું શિખર eternal લાગે છે. એ નથી. તમે જે મંદિરની મુલાકાત લઈ શકો એની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા 1951 માં થઈ.
છતાં એ જે કથા પર ઊભું છે એ લગભગ 1000 વર્ષ જૂની છે, અને એ કથાનું એક પ્રકરણ એવી નવલકથા બન્યું જે દરેક ગુજરાતી student ને મળે છે: જય સોમનાથ, કનૈયાલાલ મુનશી ની, 1940માં લખાયેલી.
મંદિર વારંવાર કેમ બંધાતું રહે છે? અને એક વ્યસ્ત વકીલ-રાજકારણી એની સૌથી અંધારી સવાર વિશે નવલકથા લખવા કેમ અટક્યા? આ બે પ્રશ્નો આખો એકમ ખોલી આપે છે.
Theory
મંદિર અને એ કેમ મહત્ત્વનું હતું
પ્રભાસ પાટણનું સોમનાથ શિવના જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પૂજાય છે, શૈવ પરંપરાનાં સૌથી પવિત્ર તીર્થોમાંનું એક, અને યાત્રિકો આખા ઉપખંડમાંથી આવતા.
11મી સદી સુધીમાં એ પ્રખ્યાત રીતે સમૃદ્ધ પણ હતું: સોનું, દાનસંપત્તિ, દેવની સેવામાં સંગીત અને નૃત્ય, દરિયાકિનારે ધમધમતું યાત્રિકોનું અર્થતંત્ર.
પવિત્રતા વત્તા સંપત્તિએ એને નિશાન બનાવ્યું. ઈ.સ. 1026માં, ગઝનીના મહમૂદે રણ પાર કૂચ કરીને એના પર છાપો માર્યો. ગુજરાત ત્યારે સોલંકી (ચૌલુક્ય) વંશ ના યુવાન ભીમદેવ (પહેલા ભીમ) ના શાસનમાં હતું, રાજધાની અણહિલવાડ પાટણ માંથી.
Theory
નવલકથા અરીસો છે, સંગ્રહાલય નહીં
મુનશીએ જય સોમનાથ 1940 માં લખી, જ્યારે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની હવા હતી. ઐતિહાસિક નવલકથા ભૂતકાળ તરફ ઢાળેલા અરીસાની જેમ કામ કરે છે: વાચકો 1026 તરફ જુએ છે અને પોતાનો સમય જુએ છે. એક સમાજ પર હુમલો, એક પ્રતીક તૂટ્યું, અને નીચેનો પ્રશ્ન: શું હાર પ્રજાનો અંત આણે છે, કે એ ફરી બાંધે છે? મુનશીએ આ કથા ખાસ એટલા માટે પસંદ કરી કે એમના વાચકોને એનો જવાબ જોઈતો હતો.
At a glance
આ એકમના દરેક પરીક્ષાના જવાબે સીધી રાખવાની સમયરેખા.
| ક્યારે | શું થયું |
|---|---|
| ઈ.સ. 1026 | ગુજરાતના સોલંકી રાજા ભીમદેવ (પહેલા ભીમ) ના શાસનમાં ગઝનીના મહમૂદે સોમનાથ પર છાપો માર્યો |
| પછીની સદીઓ | મંદિર એકથી વધુ વાર ફરી બંધાય છે અને ફરી હુમલો સહે છે; ફરી બાંધવું એની પરંપરા બની જાય છે |
| 1940 | સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન મુનશી નવલકથા જય સોમનાથ પ્રગટ કરે છે |
| 1947 | સ્વતંત્રતા પછી, સરદાર પટેલ સંકલ્પ કરે છે કે સોમનાથ ફરી ઊભું થશે |
| 1951 | નવા મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા; મુનશી પોતે પુનર્નિર્માણનું leading બળ |
Quiz
મુનશીએ 1940માં નવલકથા માટે સોમનાથના પતનની કથા કેમ પસંદ કરી?
- કારણ કે ઇતિહાસકારોએ 1026નું આક્રમણ હમણાં જ શોધ્યું હતું
- કારણ કે પ્રતીક પર હુમલો અને ફરી બાંધતી પ્રજાની કથા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં જીવતા વાચકોને સીધી સ્પર્શતી હતી
- કારણ કે એમને સૌરાષ્ટ્રની પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા લખવી હતી
- કારણ કે નવલકથા 1951ના પુનર્નિર્માણ માટે ફરમાવાઈ હતી
Show the answer
કારણ કે પ્રતીક પર હુમલો અને ફરી બાંધતી પ્રજાની કથા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં જીવતા વાચકોને સીધી સ્પર્શતી હતી
1026નો છાપો હંમેશા જાણીતો હતો; 1940માં કશું નવું શોધાયું નહોતું. મુનશીએ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન દરમિયાન લખ્યું, અને નવલકથાનું હાર્દ, પ્રિય પ્રતીક તૂટ્યું અને પ્રજા તૂટેલી રહેવાની ના પાડે, એ એમની પોતાની પેઢી માટેનો સંદેશ હતો. પુનર્નિર્માણ એક દાયકા પછી આવ્યું, જેમાં મુનશીએ leading ભૂમિકા ભજવી, પણ નવલકથા એની પહેલાં આવી, એના માટે ફરમાવાઈ નહોતી.
Think first
એ લેખક જેમણે પોતાની જ કથા પૂરી કરી
મુનશીએ 1940માં સોમનાથના વિનાશ વિશે લખ્યું. માત્ર 11 વર્ષ પછી એમને વાસ્તવિક જીવનમાં શું કરવા મળ્યું? Tap કરતાં પહેલાં યાદ કરો.
Show the answer
એમણે ખરેખરું મંદિર ફરી બાંધવામાં મદદ કરી. સરદાર પટેલના 1947ના સંકલ્પ પછી, મુનશી પુનર્નિર્માણનું ચાલક બળ બન્યા, અને નવા સોમનાથની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા 1951 માં થઈ. બહુ ઓછા લેખકો પોતાના જ વિષયમાં આ રીતે પગ મૂકે છે: જેમણે લખ્યું 'એમણે ફરી બાંધ્યું' એ પોતે જઈને ફરી બાંધી આવ્યા. પરીક્ષાઓને આ હકીકત ગમે છે કારણ કે એ નવલકથા, સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન અને આધુનિક ગુજરાતને એક વાક્યમાં બાંધે છે.
Watch out
નવલકથા અને ઇતિહાસ અલગ રાખો
જય સોમનાથ એ ઇતિહાસ પર ઊભેલી નવલકથા છે, ઇતિહાસનું પુસ્તક નહીં. છાપો, વર્ષ 1026, ભીમદેવ, મહમૂદ: ઐતિહાસિક. અંગત જીવન, સંવાદો અને કેટલાંક પાત્રો: મુનશીનું સર્જન. જે પરીક્ષાના જવાબ બંનેને ભેળવે એ બંને રીતે marks ગુમાવે છે. કથાસાહિત્ય માટે 'નવલકથા આલેખે છે', 'મુનશી ચીતરે છે' કહો, અને તારીખો તથા વંશ ઇતિહાસ માટે રાખો. અને નિયત આવૃત્તિ વાંચો: આ પાનું તમને ચોકઠું આપે છે, લખાણ તમને એ વિગતો આપે છે જે પરીક્ષકો ટાંકે છે.
Formula
યાદ રાખવા જેવો એક શબ્દ: અસ્મિતા
આ નવલકથા જેનું રક્ષણ કરે છે એના માટે મુનશીએ ગુજરાતને શબ્દ આપ્યો: ગુજરાતની અસ્મિતા, ગુજરાતની પોતાની ઓળખ અને મૂલ્યની સભાનતા. એ જ હેતુ માટે એમણે ભારતીય વિદ્યા ભવન (1938) સ્થાપ્યું. Unit 1નો દરેક જવાબ આમાંથી પોતાની સમાપન લીટી કમાઈ શકે: નવલકથા ઇમારત વિશે નથી, એ પ્રજાની અસ્મિતા તોડી શકાય કે નહીં એ વિશે છે.
Summary
Key takeaways
- જય સોમનાથ (1940) એ ઈ.સ. 1026માં સોમનાથ મંદિર પરના છાપા વિશેની ક. મા. મુનશીની ઐતિહાસિક નવલકથા છે.
- ઐતિહાસિક ચોકઠું: ગઝનીનો મહમૂદ હુમલો કરે છે; ગુજરાત પર અણહિલવાડ પાટણથી સોલંકી વંશના ભીમદેવ (પહેલા ભીમ) નું શાસન છે.
- સોમનાથ પ્રભાસ પાટણનું પૂજનીય જ્યોતિર્લિંગ છે; પવિત્રતા અને સંપત્તિએ એને પ્રિય પણ બનાવ્યું અને નિશાન પણ.
- સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન લખાયેલી, નવલકથા પોતાના વાચકોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે: પ્રતીક પડે છે, પ્રજા ફરી બાંધે છે.
- મુનશીએ પછી ખરેખરા પુનર્નિર્માણમાં મદદ કરી (પટેલનો 1947નો સંકલ્પ, 1951માં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા) અને ગુજરાતની અસ્મિતા શબ્દ આપ્યો.
- Memory hook: 1026 વિશે 1940માં લખાયું, 1951માં પૂરું થયું, એ કથા જે લેખકે વાસ્તવિક જીવનમાં પૂરી કરી.